Bài 5 Cuộc Xung đột Nam- Bắc triều Và Trịnh Nguyễn

[Trang Dimple]

Bài viết Giúp học sinh lớp 8 nắm được các nội dung cơ bản của bài học cần đạt được đó là sự suy yếu của chế độ phong kiến, dẫn đến các cuộc xung đột Nam –Bắc triều, Đàng Trong – Đàng Ngoài

Lịch sử 8 Bài 5: CUỘC XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU VÀ TRỊNH - NGUYỄN
​

1. Sự ra đời Vương triều Mạc

- Đến đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào khủng hoảng, suy thoái.

+ Các phe phái phong kiến xung đột, tranh chấp quyết liệt với nhau.

+ Các cuộc k/n nông dân nổ ra chống lại triều đình.

- Mạc Đăng Dung là một võ quan trong triều đã dần thâu tóm quyền hành.

- 1527, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra triều Mạc và thực hiện một số chính sách về KT, CT, XH nhằm ổn định, phát triển đất nước.

*Suy nghĩ về việc Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra Vương triều Mạc?
- Việc cướp ngôi vua là “danh không chính, ngôn không thuận”, việc không nên làm, không được lòng của một số quan lại trung thành với nhà Lê -> hạn chế.

- Triều Lê đã đến lúc suy yếu, khủng hoảng, nên sự ra đời của Vương triều Mạc là điều tất yếu. Nếu không có Mạc Đăng Dung thì cũng sẽ là nhân vật khác, dòng họ khác lên thay thế.

- Triều Mạc có những đóng góp quan trọng trong việc ổn định tình hình, phát triển đất nước. Hiện nay ở nhiều địa phương khác trong cả nước có những đường phố được đặt tên của hai vị vua triều Mạc như Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh (Hà Nội) -> thể hiện quan điểm khách quan, ghi nhận đúng những đóng góp của triều Mạc trong lịch sử dân tộc.
2. Xung đột Nam – Bắc triều
* Nguyên nhân:

+ Do mâu thuẫn giữa nhà Mạc và nhà Lê --> xung đột bùng nổ.

*Diễn biến:

+ Đánh nhau triền miên hơn 60 năm.

-1592 Nam Triều chiếm Thăng Long nhà Mạc rút lên Cao Bằng, xung đột kết thúc.

*Hậu quả:

- Đất nước bị chia cắt.

- Gây tổn thất lớn về người và của: làng mạc bị tàn phá, đời sống nhân dân khốn cùng, nhiều gia đình phải li tán.

- Kinh tế bị tàn phá: sản xuất bị đình trệ, trao đổi buôn bán giữa các vùng gặp nhiều khó khăn.

* Tính chất : Đây là cuộc chiến tranh phi nghĩa.

3. Xung đột Trịnh - Nguyễn
- Nguyên nhân bùng nổ: Mâu thuẫn giữa hai dòng họ dần được bộc lộ và ngày càng trở nên gay gắt. Cuộc chiến tranh giữa hai thế lực Trịnh – Nguyễn bùng nổ và kéo dài trong gần nửa thế kỉ (1627 – 1672).
- Hậu quả: Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài; Gây ra nhiều đau thương và tổn thất cho nhân dân, tổn hại đến sự phát triển chung của quốc gia – dân tộc

Video bài học bài 5 : cuộc Xung đột Nam Bắc Triều và Trịnh Nguyễn Theo sơ đồ tư duy

 

[Trang Dimple]

Sơ đồ tư duy sáng tạo về bài học lịch sử cuộc xung đột Nam Bắc Triều Và Trịnh Nguyễn Của các em học sinh

 

[Trang Dimple]

Hoạt động luyện tập
1. Tại sao đến đầu thế kỉ XVI nhà Lê bắt đầu suy thoái?
A. Vua quan ăn chơi sa đọa.
B. Nội bộ giai cấp thống trị giành quyền lực.
C. Quan lại địa phương hà hiếp, vơ vét của dân.
D. Tất cả đều đúng.

2. Năm 1533, ai là người chạy vào Thanh Hóa, lập một người dòng dõi nhà Lê lên làm vua, lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Mạc”?​

A. Lê Chiêu Thống. B. Nguyễn Hoàng.
C. Nguyễn Kim. D. Trịnh Kiểm.

3. Chiến tranh Nam – Bắc triều diễn ra giữa các thế lực phong kiến nào?
A. Nhà Mạc với nhà Nguyễn. B. Nhà Mạc với nhà Lê.
C. Nhà Lê với nhà Nguyễn. D. Nhà Trịnh với nhà Mạc.
4. Cuộc xung đột Nam – Bắc triều kết thúc, quyền lực của vua Lê như thế nào?
A. Mất hết quyền lực.
B. Vẫn nắm truyền thống trị.
C. Quyền lực bị suy yếu.
D. Vẫn nắm quyền lực nhưng phải dựa vào chúa Trịnh.
5. Chiến tranh Trịnh – Nguyễn kết thúc với kết quả như thế nào?
A. Chiến thắng thuộc về họ Trịnh, họ Nguyễn bị lật đổ.
B. Chiến thắng thuộc về họ Nguyễn, họ Trịnh bị lật đổ.
C. Hai bên không phân thắng bại, lấy sông Gianh làm ranh giới phân chia đất nước làm hai đàng.
D. Hai thế lực phong kiến Trịnh và Nguyễn lần lượt bị nhà Tây Sơn đánh bại.
6. Hãy lập và hoàn thành bảng hệ thống (theo gợi ý dưới đây) về các cuộc xung đột Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn.​

Nội dung​	Xung đột Nam - Bắc Triều​	Xung đột Trịnh - Nguyễn​
Người đứng đầu​	​	​
Nguyên nhân​	​	​
Thời gian​	​	​
Hệ quả​	​	​

Trả lời:​

Nội dung​	Xung đột Nam - Bắc Triều​	Xung đột Trịnh - Nguyễn​
Người đứng đầu​	- Nam triều: Nguyễn Kim (sau là con rể Trịnh Kiểm). - Bắc triều: Mạc Đăng Dung (sau là các con kế nghiệp nhà Mạc).​	- Con rể Nguyễn Kim là Trịnh Kiểm và họ Trịnh. - Con trai Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng và họ Nguyễn.​
Nguyên nhân​	Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, Nguyễn Kim lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Mạc” -> mâu thuẫn giữa hai dòng họ đã dẫn đến xung đột.​	Nguyễn Kim mất, con rể Trịnh Kiểm lên thay, nắm hết binh quyền. Con trai Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa, gây dựng sự nghiệp -> mâu thuẫn giữa hai dòng họ đã dẫn đến xung đột.​
Thời gian​	1533 đến năm 1592​	1627 đến năm 1672​
Hệ quả​	Đất nước bị chia cắt, đời sống nhân dân đói khổ.​	Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong – Đàng Ngoài, tổn hại đến sự phát triển chung của quốc gia.​

Hoạt động vận dụng
1. Giả sử là một người dân sống ở thế kỉ XVI - XVII, em hãy đưa ra ít nhất một lí do phản đối các cuộc xung đột Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn.

Lý do phản đối: xung đột kéo dài giữa các tập đoàn phong kiến sẽ làm suy kiệt sức người, sức của; tàn phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều người dân vô tội; chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng đến sự phát triển chung của quốc gia - dân tộc.

2. Tìm hiểu thông tin từ sách, báo, internet về di tích Luỹ Thầy và sông Gianh (Quảng Bình), hãy viết đoạn văn ngắn (khoảng 7->10 dòng) về cuộc xung đột Trịnh - Nguyễn.
Đoạn văn tham khảo:

Năm 1545, giữa lúc cuộc chiến Nam - Bắc triều đang diễn ra quyết liệt, Nguyễn Kim qua đời, vua Lê đã trao lại toàn bộ binh quyền cho Trịnh Kiểm. Từ đây, mâu thuẫn giữa hai dòng họ Trịnh - Nguyễn dần bộc lộ và ngày càng gay gắt. Năm 1558, Nguyễn Hoàng (người con thứ của Nguyễn Kim) được cử vào trấn thủ vùng Thuận Hóa. Họ Nguyễn từng bước xây dựng thế lực và mở rộng dần đất đai về phương Nam. Năm 1613, Nguyễn Hoàng mất, con là Nguyễn Phúc Nguyên lên thay, đã tỏ rõ thái độ đối lập và chấm dứt việc nộp thuế cho họ Trịnh.

Xung đột Trịnh - Nguyễn bùng nổ vào năm 1627. Sau hơn 50 năm giao tranh, trải qua 7 lần giao chiến không phân thắng bại, năm 1672, hai bên tạm giảng hòa, lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới phân chia đất nước. Đàng Trong (vùng đất từ sông Gianh trở vào Nam, hay còn gọi là Nam Hà) do con cháu họ Nguyễn nối nhau cầm quyền, nhân dân gọi là “chúa Nguyễn” và Đàng Ngoài (vùng đất từ sông Gianh trở ra Bắc, hay còn gọi là Bắc Hà) do con cháu họ Trịnh thay nhau cai quản.

Cuộc xung đột kéo dài giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn đã làm suy kiệt sức người, sức của; tàn phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều người dân vô tội; chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng đến sự phát triển chung của quốc gia - dân tộc.

 

[Trang Dimple]

Tại sao sông Gianh lại trở thành ranh giới chia cắt đất nước?​

Sông Gianh (thuộc tỉnh Quảng Bình) trở thành ranh giới chia cắt đất nước do kết quả của cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn kéo dài trong nhiều thập kỉ.

Dưới đây là những lý do cụ thể dẫn đến sự kiện lịch sử này:

• Sự bế tắc về quân sự: Trong gần nửa thế kỉ (từ năm 1627 đến năm 1672), hai thế lực phong kiến là chúa Trịnh và chúa Nguyễn đã trải qua bảy lần giao chiến lớn. Tuy nhiên, sau rất nhiều cuộc đụng độ ác liệt, không bên nào giành được thắng lợi quyết định để tiêu diệt hoàn toàn đối phương.
• Chiến trường ác liệt tại Quảng Bình: Toàn bộ vùng đất Quảng Bình và Hà Tĩnh lúc bấy giờ đã trở thành chiến trường chính. Phía chúa Nguyễn đã xây dựng hệ thống phòng thủ kiên cố là Luỹ Thầy ở phía nam sông Nhật Lệ (Quảng Bình) để ngăn chặn hiệu quả các cuộc tấn công của quân Trịnh.
• Sự lựa chọn ranh giới tự nhiên: Do không thể phân định thắng bại bằng sức mạnh quân sự, cuối cùng hai bên đã chấp nhận ngừng chiến và lấy sông Gianh làm ranh giới tự nhiên để phân chia phạm vi cai trị.

Hậu quả của sự chia cắt này:

• Đất nước bị chia làm hai miền: Từ sông Gianh trở ra Bắc gọi là Đàng Ngoài (do chúa Trịnh nắm quyền) và từ sông Gianh trở vào Nam gọi là Đàng Trong (do chúa Nguyễn cai trị).
• Ảnh hưởng lâu dài: Sự chia cắt này kéo dài hơn một thế kỷ, gây ra những tổn thất nặng nề cho đất nước, làm suy kiệt sức người, sức của và tàn phá kinh tế, đời sống nhân dân.

Sông Gianh kể từ đó đã đi vào lịch sử như một biểu tượng của thời kì đau thương, chia cắt đất nước trong lịch sử phong kiến Việt Nam

 

[Trang Dimple]

BẢNG SO SÁNH XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU VÀ TRỊNH – NGUYỄN

Nội dung	Xung đột Nam – Bắc triều	Xung đột Trịnh – Nguyễn
Người đứng đầu	Nhà Mạc (Bắc triều) và Nhà Lê (Nam triều do Nguyễn Kim dựng lên).	Họ Trịnh (Đàng Ngoài) và Họ Nguyễn (Đàng Trong).
Nguyên nhân	Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê (1527). Năm 1533, Nguyễn Kim lập lại vương triều Lê để chống lại nhà Mạc dưới danh nghĩa "phù Lê diệt Mạc".	Mâu thuẫn giữa hai dòng họ sau cái chết của Nguyễn Kim. Trịnh Kiểm nắm quyền, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa xây dựng thế lực riêng.
Diễn biến chính	Kéo dài gần 60 năm (1533 – 1592). Chiến tranh ác liệt ở vùng Thanh – Nghệ và đồng bằng Bắc Bộ. Năm 1592, quân Nam triều chiếm lại Thăng Long, nhà Mạc phải chạy lên Cao Bằng.	Kéo dài nửa thế kỉ (1627 – 1672) với 7 lần giao chiến lớn. Không bên nào giành được thắng lợi quyết định do hệ thống phòng thủ Lũy Thầy của chúa Nguyễn rất kiên cố.
Hệ quả	Dẫn đến tình trạng đất nước bị chia cắt. Ruộng đồng bị tàn phá, sản xuất đình trệ, nhân dân khốn cùng vì nạn đói và phải đi lính, đi phu.	Đất nước bị chia cắt lâu dài thành Đàng Ngoài và Đàng Trong, lấy sông Gianh làm ranh giới. Tuy nhiên, thúc đẩy quá trình khai phá vùng đất phía Nam của chúa Nguyễn.

Cả hai cuộc xung đột đều làm suy kiệt sức người, sức của và gây ra những tổn thất nặng nề cho sự phát triển chung của dân tộc.

Trong cả hai thời kỳ, dù thực quyền nằm trong tay họ Mạc, họ Trịnh hay họ Nguyễn, các bên vẫn thường sử dụng danh nghĩa "trung thành" với vua Lê để củng cố quyền lực của mình

 

[Trang Dimple]

Hệ thống Lũy Thầy có cấu trúc như thế nào?​

Lũy Thầy (hay còn gọi là lũy Đào Duy Từ) không chỉ là một bức tường đơn lẻ mà là một hệ thống thành lũy phòng thủ kiên cố được xây dựng dưới sự chỉ huy của nhà quân sự Đào Duy Từ nhằm giúp các chúa Nguyễn chống lại các cuộc tấn công của chúa Trịnh. Cấu trúc và đặc điểm của hệ thống này được mô tả qua các khía cạnh sau:​

• Vị trí chiến lược: Hệ thống được xây dựng tại khu vực phía nam sông Nhật Lệ (thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay). Vị trí này tận dụng địa thế tự nhiên sát cửa sông để tạo ra một lá chắn quân sự vững chắc.​
• Thành phần cấu trúc: Theo các nguồn tài liệu, hệ thống này bao gồm nhiều bộ phận, trong đó có Quảng Bình Quan là một trong những di tích tiêu biểu thuộc hệ thống di tích Lũy Thầy còn tồn tại đến ngày nay.​
• Tính chất kiên cố: Hệ thống được ví như một "bức tường thành vững chắc" ngăn đôi đất nước. Chính nhờ sự kiên cố này mà quân Trịnh dù có quân số đông và tổ chức nhiều cuộc tấn công quy mô lớn vượt sông Gianh nhưng vẫn không thể đánh bại được hệ thống phòng ngự của chúa Nguyễn.​
• Vai trò lịch sử: Lũy Thầy đóng vai trò là ranh giới phòng thủ then chốt, khiến cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn rơi vào thế bế tắc trong gần nửa thế kỉ (1627 – 1672), buộc hai bên cuối cùng phải lấy sông Gianh làm ranh giới chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài.​

Tóm lại, Lũy Thầy là một tổ hợp phòng tuyến quân sự kết hợp giữa công trình nhân tạo kiên cố và địa hình sông ngòi hiểm trở, tạo nên một "bức trường thành" bất khả xâm phạm của chúa Nguyễn ở phía nam.​

 

[Trang Dimple]

Tại sao Đào Duy Từ được giao xây dựng Lũy Thầy?

Dựa trên các nguồn tài liệu, việc Đào Duy Từ được giao nhiệm vụ chỉ huy xây dựng hệ thống Lũy Thầy xuất phát từ những lý do chiến lược và năng lực cá nhân của ông như sau:​

• Năng lực quân sự xuất chúng: Đào Duy Từ được các nguồn tài liệu xác định là một nhà quân sự tài ba. Ông không chỉ có kiến thức về binh pháp mà còn là một trí thức uyên bác, có đóng góp lớn cho văn học chữ Nôm thời bấy giờ.​
• Nhu cầu phòng thủ cấp bách của chúa Nguyễn: Trong cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn, quân chúa Trịnh thường có ưu thế về số lượng và sức mạnh tấn công. Để tồn tại và bảo vệ vùng đất Đàng Trong, các chúa Nguyễn cần một hệ thống phòng thủ kiên cố để ngăn chặn các cuộc tấn công quy mô lớn từ phía bắc tràn xuống.​
• Vị trí chiến lược của hệ thống lũy: Đào Duy Từ đã chỉ huy xây dựng hệ thống thành lũy này tại các vị trí hiểm yếu sát cửa sông Nhật Lệ (Quảng Bình). Cấu trúc kiên cố của nó đóng vai trò như một "bức trường thành" vững chắc, giúp quân Nguyễn hóa giải được các đợt tấn công của quân Trịnh.​

Kết quả mang tính lịch sử: Nhờ tài năng chỉ huy của Đào Duy Từ trong việc xây dựng lũy, thế trận quân sự đã rơi vào tình trạng bế tắc trong suốt gần nửa thế kỷ (1627 – 1672). Quân Trịnh dù mạnh nhưng không thể vượt qua được hệ thống phòng ngự này, cuối cùng buộc hai bên phải lấy sông Gianh làm ranh giới chia cắt đất nước. Chính vì vai trò quan trọng này mà người đời sau đã lấy tên ông để gọi cho hệ thống thành lũy này là Lũy Đào Duy Từ hay Lũy Thầy​