Bài 18 : Phong Trào Kháng chiến chống Pháp trong những năm 1885-1896

[Trang Dimple]

Sự bùng nổ của phong trào Cần Vương diễn ra như thế nào? Những nhận xét về phong trào Cần vương chống Pháp cuối thế kỉ XIX và những nét chính các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương là gì? diễn biến của cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế như thế nào?. chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài 18 : Phong Trào Kháng chiến chống Pháp trong những năm 1885-1896 môn lịch sử 8 bộ sách kết nối tri thức với cuộc sống

BÀI 18: PHONG TRÀO KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP TRONG NHỮNG NĂM 1885 - 1896.​

1. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần Vương

a. Phong trào Cần Vương bùng nổ

* Nguyên nhân:

+ Phe chủ chiến ra sức chuẩn bị hành động.

+ Cuộc phản công quân Pháp của phe chủ chiến thất bại

+ 13/7/1885 vua Hàm Nghi ra “Chiếu Cần vương” -> kêu gọi văn thân và nhân dân đứng lên giúp vua cứu nước.

* Tính chất : Là phong trào yêu nước chống thực dân Pháp theo khuynh hướng ý thức hệ phong kiến, thể hiện tính dân tộc sâu sắc
b. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu

​

Nội dung​	Khởi nghĩa Ba Đình​	Khởi nghĩa Bãi Sậy​
Thời gian	Từ 1886 - 1887	Từ 1883 – 1892
Người lãnh đạo	Phạm Bành và Đinh Công Tráng	Nguyễn Thiện Thuật, Đốc Tít
Địa bàn	Ba làng Mĩ Khê, Thượng Thọ, Mậu Thịnh- Nga Sơn – Thanh Hóa.	Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh, Thái Bình, Nam Định, Quảng Yên.​
Diễn biến	T12-1886 -> T1-1887, nghĩa quân đẩy lui nhiều cuộc tấn công của quân Pháp ​	+ 1885 – cuối 1887: tập trung xây dựng căn cứ, bẻ gẫy nhiều trận càn của địch.​ + 1888 - 1892: chiến đấu quyết liệt
Cách đánh	Đánh chiến tuyến cố định	Đánh du kích, lấy ít địch nhiều.

* Khởi nghĩa Hương Khê (1885-1896):

* Lãnh đạo: Phan Đình Phùng và Cao Thắng.

* Căn cứ: Hương Khê (Hà Tĩnh).

* Địa bàn: 4 tỉnh: Thanh-Nghệ-Tĩnh-Bình.

* Diễn biến:

+ 1885-1888: xây dựng căn cứ, lực lượng, chuẩn bị vũ khí, tích trữ lương thảo...

+ 1888-1896: mở các cuộc tấn công quy mô lớn.

. Tập kích đồn Trường Lưu, tỉnh lị Nghệ An, Hà Tĩnh

. T10/1894, chiến thắng núi Vụ Quang

* Ý nghĩa: Đánh dấu bước phát triển cao nhất của phong trào Cần vương.

*Khởi nghĩa Hương Khê là khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào cần Vương Vì :

- Địa bàn hoạt động rộng lớn gồm 4 tỉnh (Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.

- Lãnh tụ Phan Đình Phùng và Cao Thắng tài giỏi, có uy tín lớn

- Thời gian: Kéo dài > 10 năm

- Có sự chuẩn bị chu đáo tích trữ lương thảo, chuẩn bị lực lượng, rèn đúc vũ khí, tự chế tạo súng trường theo mẫu súng trường của Pháp…

- Trình độ tổ chức cao: 15 quân thứ, 1 quân thứ trung tâm đóng ở đại bản doanh và các quân thứ thiêng liên lạc đảm bảo sự liên lạc thống nhất

- Có nhiều chiến thắng, gây tổn thất cho TDP: Tập kích đồn Trường Lưu, tỉnh lị Nghệ An, Hà Tĩnh, chiến thắng núi Vụ Quang…

- Lực lượng tham gia: đông đảo có nông dân, đồng bào dân tộc ít người

- Khởi nghĩa Hương Khê kết thúc đánh dấu sự kết thúc phong trào Cần Vương

 

[Trang Dimple]

2.Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913)
*Nguyên nhân: Nông dân Yên Thế đấu tranh để bảo vệ cuộc sống của mình trước chính sách bình định của thực dân Pháp
* Diễn biến

* Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa

- Nguyên nhân thất bại:

+ So sánh lực lượng quá chênh lệch, thực dân Pháp mạnh và cấu kết với phong kiến đàn áp.

+ Chưa có sự lãnh đạo của giai cấp tiên tiến.

+ Bó hẹp trong một địa phương, dễ bị cô lập.

- Ý nghĩa:

+ Là phong trào đấu tranh lớn nhất của nông dân

+ Thể hiện tiềm năng ý chí và sức mạnh to lớn của nông dân

+ Kết hợp được yêu cầu độc lập dân tộc với nguyện vọng dân chủ

 

[Trang Dimple]

Luyện tập vận dụng

Bài 1

Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế có điểm giống và khác so với các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần Vương?
- Điểm giống nhau:
+ Bối cảnh lịch sử: đất nước mất độc lập, nhiệm vụ giải phóng dân tộc được đặt ra cấp thiết.
+ Khuynh hướng chính trị: là các cuộc đấu tranh yêu nước theo khuynh hướng phong kiến.
+ Mục tiêu cao nhất: đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập dân tộc.
+ Lực lượng tham gia: đông đảo các tầng lớp nhân dân, động lực chính là nông dân.
+ Hình thức: Khởi nghĩa vũ trang.
+ Phương thức gây dựng căn cứ: dựa vào địa hình để xây dựng căn cứ chiến đấu.
+ Kết quả: thất bại
+ Ý nghĩa: làm tiêu hao một bộ phận quân Pháp; góp phần làm chậm quá trình bình định Việt Nam của Pháp; để lại nhiều bài học kinh nghiệm cho các phong trào đấu tranh yêu nước sau này.
- Điểm khác nhau:
​

​	Phong trào Cần Vương (1885 - 1896)​	Khởi nghĩa Yên Thế (1884 - 1914)​
Tư tưởng	Chịu sự chi phối của chiếu Cần vương (ban ra ngày 13/7/1885).​	Không chịu sự chi phối của chiếu Cần vương​
Phương hướng đấu tranh	Đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập dân tộc, khôi phục lại chế độ phong kiến chuyên chế.​	Chống lại chính sách cướp bóc, bình định quân sự của Pháp, bảo vệ quê hương,… => chưa đưa ra phương hướng đấu tranh rõ ràng.​
Lực lượng lãnh đạo	Các văn thân, sĩ phu yêu nước chủ động đứng lên dựng cờ khởi nghĩa theo tiếng gọi Cần vương.​	Các thủ lĩnh nông dân có uy tín, được nghĩa quân bầu lên.​
Phạm vi, quy mô	Diễn ra trên phạm vi rộng lớn, nhất là ở Bắc Bì và Trung Kì; kéo dài 11 năm (1885 - 1896).​	Diễn ra chủ yếu tại địa bàn huyện Yên Thế (Bắc Giang); kéo dài 30 năm (1884 - 1913).​

Bài 2 Một số bài học kinh nhiệm có thể rút ra từ sự thất bại của phong trào Cần Vương và khởi nghĩa Yên Thế:
+ Tập hợp, đoàn kết các cuộc đấu tranh thành một phong trào chung, rộng lớn và thống nhất trong cả nước.
+ Kết hợp nhiều hình thức, phương pháp đấu tranh.
+ Tận dụng yếu tố thuận lợi về địa hình để xây dựng căn cứ hoặc tổ chức chiến đấu.​

+ Phát huy tinh thần yêu nước và sức mạnh đoàn kết của các

 

[Trang Dimple]

Luyện tập vận dụng
Trắc nghiệm
Câu 1: Cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nổ ra cùng thời với phong trào Cần vương là:

A. Khởi nghĩa Phan Bá Vành.

B. Khởi nghĩa Yên Thế.

C. Khởi nghĩa Lê Văn Khôi.

D. Khởi nghĩa Trà Lũ.

Câu 2: Khởi nghĩa Yên Thế diễn ra bao nhiêu giai đoạn?

A. 2.

B. 3.

C. 4.

D. 5.

Câu 3: Hoàng Hoa Thám có biệt hiệu là:

A. Hùm thiêng Yên Thế.

B. Bình Tây đại nguyên soái.

C. Ngũ linh Thiên hộ.

D. Quận He.

Câu 4: Tại sao cuộc khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám ở Yên Thế là phong trào nông dân?

A. Lãnh đạo và lực lượng khởi nghĩa đều là nông dân.

B. Vì cuộc khởi nghĩa nổ ra ở thành thị nhưng được nông dân hưởng ứng tích cực.

C. Vì cuộc khởi nghĩa này chỉ chống triều đình phong kiến nhà Nguyễn.

D. Vì cuộc khởi nghĩa này làm chậm quá trình bình định của Pháp.

Câu 5: Tại sao phong trào nông dân Yên Thế thất bại?

A. Phạm vi hoạt động bó hẹp trong một địa phương, dễ bị cô lập.

B. So sánh lực lượng chênh lệch, bị thực dân Pháp và phong kiên câu kết đàn áp.

C. Chưa có sự lãnh đạo của giai cấp tiên tiến.

D. Hoàng Hoa Thám đầu hàng triều đình.

Câu 6: Phong trào nông dân Yên Thế diễn ra trong thời gian nào?

A. Từ năm 1884 đến 1913.

B. Từ năm 1885 đến 1895.

C. Từ năm 1885 đến 1913.

D. Từ năm 1884 đến 1895.

Câu 7: Yên Thế thuộc địa phận của tỉnh nào?

A. Bắc Giang.

B. Bắc Ninh.

C. Hưng Yên.

D. Thanh Hóa.

Câu 8: Vị chỉ huy tối cao của nghĩa quân Yên Thế là ai?

A. Đề Nắm.

B. Đề Thám.

C. Đề Thuật

D. Đề Chung.

Câu 9: Lãnh đạo của khởi nghĩa Yên Thế thuộc giai cấp, tầng lớp nào?

A. Văn thân, sĩ phu.

B. Võ quan

C. Nông dân.

D. Địa chủ

Câu 10: Phong trào Cần vương là phong trào yêu nước theo khuynh hướng nào:

A. Khuynh hướng phong kiến.

B. Khuynh hướng dân chủ tư sản

C. Khuynh hướng vô sản.

D. Khuynh hướng cải cách.

Câu 11: Lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hương Khê là ai?

A. Phan Đình Phùng, Phạm Bành.

B. Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật

C. Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám.

D. Phan Đình Phùng, Cao Thắng.

Câu 12: Địa bàn hoạt động của khởi nghĩa HươngKhê bao gồm những tỉnh nào?

A. Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị.

B. Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.

C. Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị.

D. Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Quảng Bình.

Câu 13: Lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy là ai?

A. Đinh Gia Quế, Nguyễn Thiện Thuật.

B. Nguyễn Thiện Thuật, Phạm Bành

C. Đinh Gia Quế, Đinh Công Tráng.

D. Nguyễn Thiện Thuật, Cao Thắng.

Câu 14: Cuộc khởi nghĩa kéo dài nhất trong phong trào Cần Vương là:

A. Khởi nghĩa Ba Đình.

B. Khởi nghĩa Bãi Sậy

C. Khởi nghĩa Hương Khê.

D. Khởi nghĩa Hùng Lĩnh.

 

[Trang Dimple]

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chiếu Cần vương.

Dụ:

"Từ xưa kế sách chống giặc không ngoài ba điều: đánh, giữ, hoà. Đánh thì chưa có cơ hội; giữ thì khó định hẹn được sức; hoà thì họ đòi hỏi không biết cán.

Đang lúc sự thế thiên vạn nan như vậy, bất đắc dĩ phải dùng quyền. Thái dương ra đời ở đất Kì, Huyền Tông sang chơi đất Thục, người xưa đều đã có làm.

Nước ta gần đây ngẫu nhiên gặp nhiều việc. Trẫm tuổi trẻ nối ngôi, không lúc nào không nghĩ đến tự cường tự trị. Kẻ phái của Tây ngang bức, hiện tình mỗi ngày một quá thêm. Hôm trước chúng tăng thêm binh quyền đến, buộc theo những điều mình không thể nào làm được; ta chiếu lệ thường khoản tiếp, chúng không chịu nhận một thứ gì. . . ; trong triều đình đắn đo về hai điều: cúi đầu tuân mạng, ngồi để mất cơ hội, sao bằng nhìn thấy chỗ âm mưu biến động của địch mà đối phó trước? Vì bằng việc xảy ra không thể tránh, thì cũng còn có cái việc ngày nay để mưu tốt cái lợi sau này, ấy là do thời thế xui nên vậy. Phàm những người cùng dự chia mối lo này cũng đã dư biết. Biết thì phải tham gia công việc, nghiến răng dựng tóc, thề giết hết giặc, nào ai là không có cái lòng như thế?"

 

[Trang Dimple]

Chiếu Cần vương có nội dung chính là gì?

Chiếu Cần vương được ban bố vào ngày 13-7-1885 bởi Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi, sau khi cuộc phản công tại kinh thành Huế thất bại.
Nội dung chính của bản chiếu bao gồm các điểm sau:

• Lời kêu gọi cứu nước: Bản chiếu tha thiết kêu gọi các tầng lớp văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước hết lòng, hết sức giúp vua đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập dân tộc.
• Khẳng định tinh thần yêu nước: Hai chữ "Cần vương" mang ý nghĩa là "giúp vua", nhưng thực chất nội dung là kêu gọi nhân dân đứng lên vì nền độc lập của Tổ quốc, phản ánh ý chí bất khuất của dân tộc Việt Nam trước sự xâm lược của phương Tây.
• Tạo sự thống nhất trong hành động: Bản chiếu đóng vai trò là cương lĩnh chính trị, giúp quy tụ các lực lượng kháng chiến lẻ tẻ thành một phong trào chung rộng lớn, sôi nổi nhất là ở Bắc Kì và Trung Kì.

Sự xuất hiện của Chiếu Cần vương đã trở thành ngọn cờ tập hợp nhân dân, mở đầu cho một giai đoạn kháng chiến chống Pháp quyết liệt kéo dài đến năm 1896,​

 

[Trang Dimple]

Phái chủ chiến của Tôn Thất Thuyết đã chuẩn bị như thế nào?
Phái chủ chiến trong triều đình Huế, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết, đã thực hiện các bước chuẩn bị kỹ lưỡng và quyết liệt nhằm giành lại chủ quyền từ tay thực dân Pháp sau khi các hiệp ước 1883 và 1884 được ký kết. Cụ thể, quá trình chuẩn bị bao gồm các nội dung chính sau:​

• Chuẩn bị về lực lượng và quân sự: Phái chủ chiến đã bí mật chuẩn bị lực lượng quân sự để chờ thời cơ hành động. Nghĩa quân trong giai đoạn đầu (1885 – 1888) được tổ chức một cách quy củ, có kỷ luật và sự thống nhất trong chỉ huy.​
• Xây dựng căn cứ kháng chiến: Tôn Thất Thuyết và phái chủ chiến đã chú trọng việc xây dựng các căn cứ chiến đấu để phục vụ kháng chiến lâu dài. Theo lịch sử trò chuyện, ông đã chuẩn bị đưa vua Hàm Nghi lên vùng rừng núi Tân Sở (Quảng Trị) làm căn cứ trung tâm khi cuộc phản công tại kinh thành nổ ra.​
• Chế tạo vũ khí hiện đại: Một trong những thành tựu nổi bật trong công tác chuẩn bị quân giới là nghĩa quân đã tự chế tạo thành công súng trường theo mẫu của Pháp, giúp nâng cao sức mạnh hỏa lực.​
• Hành động quyết đoán: Khi thực dân Pháp tìm cách tiêu diệt phái chủ chiến, Tôn Thất Thuyết đã chủ động ra lệnh phản công quân Pháp tại tòa Khâm sứ và đồn Mang Cá (Huế) vào đêm mùng 4 rạng sáng 5-7-1885 để giành thế chủ động.​
• Chuẩn bị về mặt chính trị: Sau khi cuộc phản công tại Huế không thành công, ông đã nhân danh vua Hàm Nghi ban bố Chiếu Cần vương (13-7-1885), kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước, tạo cơ sở pháp lý và chính trị cho phong trào kháng chiến rộng khắp.​

Như vậy, sự chuẩn bị của phái chủ chiến không chỉ dừng lại ở việc tập hợp quân đội mà còn bao quát cả việc xây dựng hạ tầng kháng chiến, cải tiến vũ khí và đề ra đường lối kêu gọi toàn dân tham gia cứu nước.​

 

[Trang Dimple]

Tại sao các cuộc khởi nghĩa Cần vương cuối cùng đều thất bại?

Các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần vương (1885 – 1896) cuối cùng đều thất bại do những nguyên nhân khách quan và chủ quan sau đây:

• Sự chênh lệch về lực lượng và vũ khí: Đây là nguyên nhân trực tiếp và quan trọng nhất. Thực dân Pháp lúc bấy giờ là một cường quốc công nghiệp với quân đội chuyên nghiệp và trang bị vũ khí hiện đại (đại bác, tàu chiến). Trong khi đó, nghĩa quân dù đã có những bước tiến như tự chế tạo súng trường (trong khởi nghĩa Hương Khê), nhưng nhìn chung trang bị vẫn còn thô sơ và lực lượng mỏng hơn nhiều so với quân viễn chinh Pháp.
• Chiến thuật bao vây và cô lập của địch: Thực dân Pháp đã tập trung binh lực tối đa để thực hiện chiến thuật bao vây, cô lập và cắt đứt nguồn tiếp tế của các căn cứ kháng chiến. Ví dụ tiêu biểu là tại căn cứ Ba Đình, quân Pháp đã huy động lực lượng lớn tấn công quy mô khiến nghĩa quân phải phá vây rút lui. Tại Hương Khê, Pháp cũng dùng chiến lược bao vây dài ngày để làm suy yếu sức mạnh của nghĩa quân.
• Thiếu sự lãnh đạo và phối hợp thống nhất: Sau khi vua Hàm Nghi bị bắt và lưu đày vào năm 1888, phong trào mất đi vị thống soái tối cao về mặt danh nghĩa. Dù các trung tâm kháng chiến vẫn hoạt động mạnh mẽ, nhưng các cuộc khởi nghĩa (Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê) chủ yếu diễn ra lẻ tẻ, cục bộ tại từng địa phương và thiếu một sự chỉ huy thống nhất, chặt chẽ trên quy mô cả nước.
• Tổn thất về lãnh đạo chủ chốt: Sự hi sinh hoặc bị bắt của các vị thủ lĩnh uy tín đã giáng đòn nặng nề vào phong trào. Điển hình là sau khi chủ tướng Phan Đình Phùng hi sinh vào tháng 12-1895, cuộc khởi nghĩa Hương Khê – đỉnh cao nhất của phong trào – đã dần suy yếu rồi tan rã, đánh dấu sự kết thúc của toàn bộ phong trào Cần vương.
• Sự lỗi thời của ý thức hệ: Phong trào Cần vương mang tính chất yêu nước theo khuynh hướng phong kiến (giúp vua cứu nước). Trong bối cảnh lịch sử thế giới đang chuyển mình mạnh mẽ sang các cuộc cách mạng tư sản và dân chủ, con đường khôi phục chế độ phong kiến không còn phù hợp với thực tiễn và không thể giúp dân tộc giành lại độc lập hoàn toàn trước một kẻ thù hiện đại.

Dù thất bại, phong trào Cần vương đã thể hiện tinh thần yêu nước quật cường của nhân dân Việt Nam và để lại những bài học kinh nghiệm quý báu về tổ chức lực lượng và chiến thuật cho các phong trào giải phóng dân tộc sau này​