Khám phá sự đa dạng khí hậu Trái Đất

[Trang Dimple]

“Sự khác biệt về bức xạ Mặt Trời và các yếu tố tự nhiên đã tạo nên các đới và kiểu khí hậu đa dạng trên Trái Đất.”
-Vì sao nơi thì nóng ẩm, nơi lại khô hạn hay băng giá?”
-“Khí hậu trên Trái Đất được chia như thế nào?”
-“Điều gì tạo nên sự đa dạng khí hậu toàn cầu?”

ĐỊA LÝ 10 -CÁC ĐỚI VÀ KIỂU KHÍ HẬU- HIỂU KHÍ HẬU- HIỂU THẾ GIỚI​

1. Phạm vi các đới khí hậu từ Xích đạo về cực
Mỗi bán cầu có 7 đới khí hậu và trong một số đới có các kiểu khí hậu:​

CÁC ĐỚI KHÍ HẬU Ở MỖI BÁN CẦU (TỪ CỰC VỀ Xích đạo)​

Đới khí hậu​	Giới hạn vĩ độ​	Kiểu khí hậu (từ tây sang đông)​
Cực​	800 – 900​	​
Cận cực​	660 – 800​	​
Ôn đới​	400 – 660​	Ôn đới hải dương, ôn đới lục địa​
Cận nhiệt​	23027’ – 400​	Cận nhiệt địa trung hải, cận nhiệt lục địa, cận nhiệt gió mùa​
Nhiệt đới​	100 – 23027’​	Nhiệt đới lục địa, nhiệt đới gió mùa​
Cận Xích đạo​	50 – 100​	​
Xích đạo​	00 – 50​	​

2. Nhiệt độ và lượng mưa của một số kiểu khí hậu tại địa điểm cho trước​

​	Nhiệt đới gió mùa (Hà Nội, Việt Nam)​	Nhiệt đới lục địa (Gia-mê-na-sat)​	Ôn đới hải dương (Bret, Pháp)​	Ôn đới lục địa (Kazan, Liên Bang Nga)​
Nhiệt độ trung bình năm (00C)​	21​	26​	13​	5​
Nhiệt độ tháng cao nhất (00C)​	7​	5​	7​	7​
Nhiệt độ tháng thấp nhất (00C)​	1​	12​	12​	1​
Biên độ nhiệt năm (00C)​	13​	14​	10​	30​
Lượng mưa năm (mm)​	1694​	647​	820​	443​
Tháng mưa lớn nhất​	8​	8​	11​	7​
Tháng mưa nhỏ nhất​	12​	1​	5​	2​
Chênh lệch giữa tháng lớn nhất và tháng nhỏ nhất​	260​	230​	50​	35​
Các tháng mưa nhiều​	5-10​	7-9​	10-1​	5-10​
Các tháng mưa ít​	11-6​	10-6​	2-9​	11-4​

CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI
Câu 1. Đới khí hậu cận Xích đạo có đặc điểm nhiệt độ và lượng mưa như thế nào?
Hướng dẫn:
- Đặc điểm:
+ Nhiệt độ cao (nhiệt độ trung bình năm thường trên 25°C), biên độ nhiệt độ năm không lớn.
+ Có hai mùa mưa khô rõ rệt.
Giải thích:
+ Đới khí hậu này nằm trong vùng nội chí tuyến, nên nhiệt độ quanh năm cao.
+ Một mùa chịu tác động của khối khí Xích đạo nên có mưa nhiều, một mùa chịu ảnh hưởng khối khí chí tuyến nên khô hạn, ít mưa.
Câu 2. Phân biệt kiểu khí hậu nhiệt đới lục địa và kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Hướng dẫn:
- Khí hậu nhiệt đới lục địa:
+ Từ 10° đến 30° vĩ độ Bắc và 5° đến 25° vĩ độ Nam. Khí hậu nhiệt đới được đặc trưng bởi nhiệt độ cao quanh năm và trong năm có một thời kì khô hạn (khoảng 3 tháng hanh khô liên tục).
+ Nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, có sự thay đổi theo mùa: một mùa khô trùng với mùa đông và một mùa hạ ẩm. Thời kì nhiệt độ tăng cao là khoảng thời gian mặt trời đi qua thiên đỉnh. Càng gần chí tuyến, thời kì khô hạn càng kéo dài, biên độ nhiệt càng lớn.
+ Lượng mưa trung bình năm từ 500 mm đến 1500 mm, chủ yếu tập trung vào mùa mưa (có ít nhất 3 tháng mưa liên tục).
- Khí hậu nhiệt đới gió mùa:
+ Nổi bật với hai đặc điểm: Nhiệt độ, lượng mưa thay đổi theo mùa gió và thời tiết diễn biến thất thường.
+ Nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, biên độ nhiệt trung bình năm khoảng 8°C.
+ Lượng mưa trung bình năm trên 1000 mm, nhưng thay đổi tuỳ thuộc vào vị trí gần hay xa biển, vào sườn núi đón gió hay khuất gió. Mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10) tập trung từ 70% đến 95% lượng mưa cả năm. Mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4), lượng mưa ít.
+ Thời tiết diễn biến thất thường. Mùa mưa có năm đến sớm, có năm đến muộn; lượng mưa có năm ít, năm nhiều, dễ gây hạn hán, lũ lụt.
Câu 3. Phân biệt kiểu khí hậu ôn đới hải dương và kiểu khí hậu ôn đới lục địa.
Hướng dẫn:
a) Giống nhau:
- Nhiệt độ trung bình năm ôn hoà (tháng cao nhất có nhiệt độ trung bình không tới 20°C).
- Lượng mưa trung bình năm ở mức độ trung bình.
b) Khác nhau:
- Khí hậu ôn đới hải dương:
+ Nhiệt độ trung bình các tháng trên 0°C, có nhiệt độ cực tiểu vào tháng 12, mùa đông không lạnh lắm, biên độ nhiệt năm và ngày đêm không cao. uid.
+ Mưa nhiều hơn, hầu như quanh năm, mưa nhiều vào mùa thu và mùa đông, giảm xuống vào mùa hạ.
- Khí hậu ôn đới lục địa:
+ Trong năm có khoảng 5 tháng nhiệt độ trung bình dưới 0°C, có nhiệt độ cực đại vào mùa hạ, biên độ nhiệt năm và ngày, đêm cao.

+ Lượng mưa ít hơn, mưa nhiều vào mùa hạ, ít mưa trong các tháng mùa đông.

CÓ THỂ BẠN MUỐN XEM :​

Khí áp – yếu tố vô hình nhưng chi phối thời tiết​

 

[Trang Dimple]

Câu 4. Giải thích tại sao theo vĩ tuyến có đới khí hậu nhiệt đới và ôn đới, theo kinh tuyến có các kiểu khí hậu khác nhau ở mỗi đới.

Hướng dẫn:

- Việc chia ra đới khí hậu nhiệt đới và ôn đới chủ yếu căn cứ vào các nhân tố hình thành khí hậu có tính địa đới như: Bức xạ mặt trời và hoàn lưu khí quyển trên Trái Đất.

- Trong đới nhiệt đới và ôn đới lại chia ra các kiểu khí hậu (nhiệt đới gió mùa, nhiệt đới lục địa; ôn đới lục địa, ôn đới hải dương) chủ yếu dựa vào các nhân tố hình thành khí hậu mang tính phi địa đới như: độ cao địa hình, sự phân bố lục địa và đại dương theo chiều kinh tuyến. Các nhân tố này làm cho trong mỗi đới khí hậu có sự khác nhau về nhiệt, ẩm giữa bờ Đông và bờ Tây lục địa, giữa đại dương và đất liền, giữa ven bờ và trong nội địa,...

Câu 5. Tại sao khí hậu nhiệt đới gió mùa và khí hậu ôn đới thường có thời tiết thay đổi thất thường? Hướng dẫn:

a) Khí hậu nhiệt đới gió mùa:

- Gió mùa là loại gió thổi theo mùa, hướng gió ở hai mùa có chiều ngược nhau. Nguyên nhân hình thành gió mùa chủ yếu do sự nóng lên hoặc lạnh đi không đều giữa lục địa và đại dương theo mùa, từ đó có sự thay đổi của các vùng khí áp cao và khí áp thấp ở lục địa và đại dương.

- Trong kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông gió từ các cao áp ở lục địa thổi ra có tính chất khô, mùa hạ có gió từ các cao áp ở đại dương thổi vào lục địa với tính chất ẩm, gây mưa. Hai loại gió này thường thay đổi thất thường, lúc mạnh lúc yếu, lúc sớm lúc muộn, lúc dài ngày lúc ngắn ngày, tạo nên sự phức

tạp của thời tiết và khí hậu ở khu vực nhiệt đới.

b) Khí hậu ôn đới:

- Theo chiều bắc nam:

+ Do vị trí nằm giữa đới nóng (nhiệt đới) và đới lạnh (cận cực, cận nhiệt) nên vùng ôn đới có sự di chuyển lên phía bắc hoặc xuống phía nam của chuyển động biểu kiến mặt trời hằng năm, kéo theo sự dịch chuyển các khối khí và frông gây nhiễu loạn thời tiết ở nơi chúng đi qua.

+ Về mùa hạ, các khối khí chí tuyến và frông ôn đới theo chuyển động biểu kiến của mặt trời dịch chuyển về phía bắc, xâm nhập vào đới ôn hòa, làm cho nhiệt độ ở đây nhiều nơi tăng cao, gây ra mưa lớn, dông tố, lốc, vòi rồng, lũ lụt, hạn hán,...

+ Về mùa đông, các khối khí cực và frông cực theo chuyển động biểu kiến của mặt trời dịch chuyển về phía nam, xâm nhập vào vùng ôn đới, làm hạ thấp nhiệt độ, gây ra thời tiết lạnh giá, bão tuyết, băng đóng... - Theo chiều tây đông, ảnh hưởng của biển và lục địa làm cho khí hậu ôn đới cũng khác nhau giữa các khu vực và có sự xáo động.

+ Bờ Tây, với dòng biển nóng, gió Tây ôn đới làm cho nhiệt độ trung bình quanh năm đạt từ 10 15°C, không có tháng nào nhiệt độ xuống dưới 0°C, mưa nhiều quanh năm, nhiều hơn vào mùa xuân. +Càng vào sâu trong lục địa, nhiệt độ trung bình năm càng giảm, lượng mưa ít và phân thành hai mùa rõ rệt, với một mùa hạ có lượng mưa lớn hơn.

+ Bờ Đông lục địa chịu tác động của gió mùa, tạo nên kiểu khí hậu ôn đới gió mùa, với một mùa đông có gió từ lục địa thổi ra và mùa hạ có gió từ đại đương thổi vào.

+ Sự khác nhau của ba kiểu khí hậu ngay trong một đới khí hậu đã làm tăng thêm tính chất phức tạp của khí hậu ôn đới.

Câu 6. Chuyển động của Trái Đất quanh mặt trời có tác động như thế nào đến hoạt động của frông? Tại sao khí hậu nhiệt đới gió mùa có thời tiết diễn biến thất thường? (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2012)

Hướng dẫn:

- Tác động:

+ Chuyển động của Trái Đất quanh mặt trời gây ra hiện tượng chuyển động biểu kiến hằng năm của mặt trời, kéo theo chuyển động của các khối khí và frông.

+ Về mùa hạ, các frông chuyển động về phía cực; ngược lại về mùa đông, chuyển dịch về phía Xích đạo. Khí hậu nhiệt đới gió mùa chịu sự chi phối của gió mùa. Hoạt động thất thường của các loại gió mùa tác động đến sự thất thường của khí hậu.

Câu 7. Phân biệt kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa và kiểu khí hậu cận nhiệt địa trung hải. Tại sao khí hậu địa trung hải có mưa vào thu đông, nóng khô vào mùa hạ?

Hướng dẫn:

a) Giống nhau: Đều có nhiệt độ trung bình năm cao và trong năm có một mùa mưa và mùa khô.

b) Khác nhau:

- Khí hậu nhiệt đới gió mùa: Nhiệt độ trung bình năm cao hơn; nóng ẩm, mưa nhiều vào mùa hạ; khô hoặc ít mưa vào mùa thu và đông.

- Khí hậu cận nhiệt địa trung hải: Nhiệt độ trung bình năm thấp hơn; nóng khô vào mùa hạ, mùa thu đông.

- Khí hậu địa trung hải có mưa vào thu đông, nóng khô vào mùa hạ:

+ Mùa hạ, các cao áp cận chí tuyến theo chuyển động biểu kiến của mặt trời dịch chuyển đến thống trị, gây ra thời tiết khô ráo, không mưa.

+ Mùa đông, các áp thấp ôn đới chuyển dịch đến thống trị, kèm theo hoạt động của frông ôn đới và gió Tây gây mưa.

Câu 8. Giải thích tại sao có sự khác nhau giữa lục địa và đại dương về nhiệt độ, lượng mưa, khí áp, gió.

Hướng dẫn:

- Về nhiệt độ: Nhiệt độ cao nhất và thấp nhất đều ở lục địa, lục địa có biên độ nhiệt độ trung bình năm cao hơn đại dương. Nguyên nhân do lục địa (đất) có nhiệt dung riêng nhỏ, còn đại dương (nước) có nhiệt dung riêng lớn hơn.

- Về lượng mưa: Lục địa có lượng mưa nhỏ hơn ở đại dương do nguồn cung cấp hơi nước (sông, hồ, rừng cây...) không lớn bằng đại dương. Mặc dù theo vòng tuần hoàn lớn, hơi nước ngưng tụ thành mây theo gió di chuyển vào lục địa, nhưng ở những nơi xa biển và đại dương rất hạn chế.

- Khí áp: Do tính chất của lục địa khác với đại dương nên lục địa hấp thụ và tỏa nhiệt nhanh hơn đại dương. Về mùa hạ, lục địa hấp thụ nhiệt nhanh hơn, nhiệt độ cao hơn hình thành nên áp thấp; về mùa đông, lục địa tỏa nhiệt nhanh hơn đại dương nên hình thành nên áp cao; trong khi đó ở đại dương ngược lại.

- Gió: Do tính chất của lục địa và đại dương khác nhau, nên về mùa hạ trên lục địa hình thành hạ áp hút gió từ đại dương (cao áp) đến, về mùa đông trên lục địa hình thành nên cao áp thổi gió ra đại dương (hạ áp).

Câu 9. Giải thích tại sao giữa chí tuyến và Xích đạo có sự khác nhau về nhiệt độ trung bình năm, biên độ nhiệt độ năm, khí áp, lượng mưa. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2017) Hướng dẫn:

- Nhiệt độ trung bình năm ở chí tuyến cao hơn ở Xích đạo, do ở chí tuyến có diện tích lục địa rộng hơn, áp cao,...

- Biên độ nhiệt độ năm ở chí tuyến lớn hơn ở Xích đạo, do sự chênh lệch góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng giữa hai mùa ở chí tuyến lớn hơn.

- Khí áp: Ở chí tuyến, gió từ trên cao giáng xuống tạo thành áp cao; ở Xích đạo có nhiệt độ cao, hình thành áp thấp.

- Lượng mưa: Ở chí tuyến, mưa ít do áp cao, dòng giáng, dòng biển lạnh,...; ở Xích đạo mưa lớn do áp thấp, dải hội tụ, bốc hơi mạnh, dòng biển nóng.

Câu 10. Giải thích tại sao vùng ôn đới ở bán cầu Bắc trong năm có bốn mùa rõ rệt, mưa nhiều, mưa khác nhau giữa bờ Đông và bờ Tây lục địa. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2019)

Hướng dẫn:

- Bốn mùa: Ở vĩ độ trung bình nên có sự khác nhau rõ rệt về thời gian chiếu sáng và sự thu nhận bức xạ mặt trời trong các khoảng thời gian khác nhau (21/3 - 22/6 - 23/9 - 22/12) của chuyển động Trái Đất quanh mặt trời.

- Mưa nhiều: Do áp thấp, gió Tây ôn đới, dòng biển nóng, frông.

Bờ Tây mưa nhiều, quanh năm, nhiều vào đông xuân: Do gió Tây ôn đới và dòng biển nóng (quanh năm), frông; có sự tranh chấp giữa các khối khí và frông lúc chuyển mùa,...

- Bờ Đông mưa ít, mưa nhiều vào mùa hạ: Do dòng biển lạnh; mùa hạ nóng.

CÓ THỂ BẠN MUỐN XEM :

Thạch quyển – Nền tảng của thế giới tự nhiên​

 

[Trang Dimple]

Câu 11. Giải thích sự khác nhau về biên độ nhiệt độ năm, biên độ nhiệt độ ngày đêm, lượng mưa giữa vùng chí tuyến và vùng ôn đới. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2021)

Hướng dẫn:

- Biên độ nhiệt độ năm:

+Chí tuyến: Nhỏ hơn; do ở vĩ độ thấp hơn, gần Xích đạo hơn nên chênh lệch góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng giữa hai mùa nhỏ hơn.

+ Ôn đới: Lớn hơn; do ở vĩ độ cao hơn, xa Xích đạo hơn nên chênh lệch góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng giữa hai mùa lớn hơn.

- Biên độ nhiệt độ ngày đêm:

+Chí tuyến: Lớn hơn; do góc nhập xạ ban ngày lớn hơn ở ôn đới, không khí khô.

+ Ôn đới: Nhỏ hơn; do góc nhập xạ ban ngày nhỏ hơn chí tuyến.

- Lượng mưa:

+ Chí tuyến: Ít hơn; do áp cao, gió thổi đi, dòng biển lạnh,...

+ Ôn đới: Nhiều hơn; do áp thấp, gió Tây ôn đới, dòng biển nóng,...

Câu 12. Các nhân tố làm cho vùng Xích đạo có mưa rất nhiều là

A. dải hội tụ nhiệt đới, frông nóng, gió Mậu dịch.

B. áp thấp, dải hội tụ nhiệt đới, dòng biển nóng.

C. áp thấp, dải hội tụ nhiệt đới, dòng biển lạnh.

D. dải hội tụ nhiệt đới, các núi cao, gió Mậu dịch.

Câu 13. Các nhân tố làm cho vùng ôn đới mưa nhiều là

A. gió Tây ôn đới, dòng biển nóng.

B. gió Tây ôn đới, dòng biển lạnh.

C. áp thấp ôn đới, gió Đông cực.

D. áp thấp ôn đới, gió Mậu dịch.

Câu 14. Vùng chí tuyến có mưa tương đối ít, chủ yếu là do

A. có gió thường xuyên và gió mùa thổi đến.

B. có nhiều khu vực địa hình núi cao đồ sộ.

C. các khu khí áp cao hoạt động quanh năm.

D. các dòng biển lạnh ở cả hai bờ đại dương.

Câu 15. Kiểu khí hậu cận nhiệt địa trung hải không có mưa vào mùa hạ do

A. gió Mậu dịch hoạt động rất mạnh.

B. dòng biển lạnh chạy dọc ven biển.

C. phần đất liền ở ven bờ trải rộng.

D. các cao áp cận chí tuyến thống trị.

ĐÁP ÁN TRẮC NGHIỆM

12-B; 13- A; 14-C; 15-D
CÓ THỂ BẠN MUỐN XEM :

Trái Đất được sinh ra như thế nào?​