Trang Dimple
Moderator
- Xu
- 6,508
Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, thế giới bước sang một giai đoạn lịch sử mới với nhiều biến đổi sâu sắc. Từ những thỏa thuận của Hội nghị Ianta, một trật tự thế giới mới dần hình thành, trong đó hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô giữ vai trò chi phối.Sự đối đầu về chính trị, quân sự và tư tưởng giữa hai cường quốc này đã mở ra thời kì Chiến tranh lạnh – một cuộc cạnh tranh căng thẳng kéo dài nhiều thập kỉ, ảnh hưởng sâu rộng đến tình hình quốc tế. Tìm hiểu về trật tự thế giới trong thời kì Chiến tranh lạnh sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những biến động lớn của thế giới hiện đại và tác động của chúng đối với lịch sử nhân loại.
LỊCH SỬ 12 BÀI 2. TRẬT TỰ THẾ GIỚI TRONG CHIẾN TRANH LẠNH
A. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. Sự hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
a. Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
- Đầu năm 1945: Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc, nhiều vấn đề quan trọng và cấp bách đặt ra với các nước Đồng minh:
+ Nhanh chóng đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa phát xít
+ Tổ chức lại thế giới sau chiến tranh
+ Phân chia quyền lợi giữa các nước thắng trận,...
- Từ ngày 4 đến ngày 11-2-1945: tại thành phố I-an-ta (Liên Xô) đã diễn ra hội nghị giữa ba cường quốc: Liên Xô, Mỹ, Anh.
- Hội nghị đưa ra nhiều quyết định quan trọng:
+ Thống nhất mục tiêu chung trong việc tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật
+ Thành lập tổ chức Liên hợp quốc để duy trì hoà bình và an ninh quốc tế
+ Thoả thuận về việc phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa các nước lớn, chủ yếu là giữa Liên Xô và Mỹ ở châu Âu, châu Á sau chiến tranh.
- Tác động: Những quyết định của Hội nghị I-an-ta cùng những thoả thuận sau đó giữa ba cường quốc tại Hội nghị Pốt-xdam (Đức) tháng 7-1945 đã trở thành khuôn khổ của một trật tự thế giới mới, thường được gọi là “Trật tự thế giới hai cực I-an-ta”.
=> Trật tự thế giới hai cực I-an-ta hình thành đã chia thế giới thành hai cực đối lập: cực Liên Xô và cực Mỹ
b. Sự tồn tại Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta tồn tại từ năm 1945 đến năm 1991, chi phối toàn bộ đời sống chính trị thế giới trong nửa sau thế kỉ XX, trải qua 2 giai đoạn:
- Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xác lập và phát triển với sự đối đầu về tư tưởng, chính trị, kinh tế, quân sự,... giữa một bên là cực Mỹ, đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa và một bên là cực Liên Xô, đứng đầu hệ thống XHCN.
+ Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng khi Mỹ phát động cuộc Chiến tranh lạnh (1947) nhằm chống lại Liên Xô và các nước Đông Âu.
+ Mỹ và Liên Xô tăng cường chạy đua vũ trang, thành lập liên minh quân sự ở nhiều khu vực, khiến thế giới luôn trong tình trạng căng thẳng. Các cuộc chiến tranh cục bộ diễn ra ở nhiều nơi, tiêu biểu là chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), chiến tranh xâm lược Đông Dương của Pháp (1945 - 1954), chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ (1954-1975),...
- Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xói mòn và đi đến sụp đổ.
+ Đầu những năm 70 của thế kỉ XX, Chiến tranh lạnh vẫn diễn ra nhưng xu thế hoà hoãn Đông - Tây bắt đầu xuất hiện. Liên Xô và Mỹ đạt được những thoả thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành các cuộc cuộc gặp gỡ cấp cao.
+ Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 đã chính thức chấm dứt sự tồn tại của Trật tự với hai cực I-an-ta.
2. Nguyên nhân, tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cục I-an-ta
a. Nguyên nhân
- Nguyên nhân sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta:
+ Chạy đua vũ trang cả Liên Xô Mỹ tốn kém, suy giảm thế mạnh kinh tế buộc hai bên phải tự điều chỉnh, từng bước hạn chế căng thẳng.
+ Sự vươn lên của các nước trên thế giới nhằm thoát khỏi ảnh hưởng của hai cực tháng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời của hàng loạt các quốc gia độc lập.
+ Sự thay đổi trong cán cân kinh tế thế giới, đặc biệt là sự nổi lên của Nhật Bản và các nước Tây Âu.
+ Xu thế hoà hoãn, toàn cầu hoá và ảnh hưởng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ ba.
+ Sự khủng hoảng, suy yếu rồi tan rã của Liên Xô - quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa.
b. Tác động
- Trật tự thế giới hai cực I-an-ta sụp đổ có tác động lớn đến thế giới, đưa tới xu thế phát triển mới, cụ thể là:
+ Trong quan hệ quốc tế, một trật tự thế giới mới dần hình thành theo xu thế đa cực. Mỹ tiếp tục là siêu cường có sức mạnh vượt trội, nhưng phạm vi ảnh hưởng bị thu hẹp ở nhiều nơi.
+ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta sụp đổ đã mở ra chiều hướng và những điều kiện để giải quyết hoà bình các cuộc tranh chấp, xung đột như ở Áp-ga-ni-xtan, Cam-pu-chia, Na-mi-bi-a,...
+Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta cũng tạo điều kiện cho các cường quốc mới nổi có vị trí, vai trò lớn hơn trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là Trung Quốc, Ấn Độ và một số nước lớn ở châu Âu.
+ Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta còn có những tác động không nhỏ đến vấn đề dân tộc, bản sắc cộng đồng, tôn giáo,... ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là ở châu Âu.
B. CÂU HỎI MỞ RỘNG
Câu 1. Sự hình thành và tồn tại của trật tự thế giới hai cực Ianta
a. Sự hình thành
*Nguyên nhân:
- Đầu năm 1945, khi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn cuối, có 3 vấn đề quan trọng đặt ra với các nước Đồng minh là: nhanh chóng đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa phát xít; tổ chức lại trật tự thế giới sau chiến tranh; phân chia thành quả giữa các nước thắng trận.
- Từ 4-11/2/1945, hội nghị quốc tế được triệu tập tại Ianta ( Liên Xô) với sự tham gia của nguyên thủ 3 cường quốc là Liên Xô, Mĩ, Anh nhằm giải quyết các vấn đề trên.
*Những quyết định quan trọng của Hội nghị:
- Thống nhất mục tiêu chung là tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật. Để nhanh chóng kết thúc chiến tranh, trong thời gian từ 2 đến 3 tháng sau khi đánh bại phát xít Đức, Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật ở châu Á.
- Thành lập tổ chức Liên hợp quốc nhằm duy trì hoà bình và an ninh thế giới.
- Thoả thuận việc đóng quân tại các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á.
+ Châu Âu: quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Beclin và các nước Đông Âu; quân đội Mĩ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây Đức, tây Beclin và các nước Tây Âu; Vùng Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô; Vùng Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mĩ; Áo và Phần Lan là hai nước trung lập.
+ Châu Á:
- Hội nghị Ianta đã chấp nhận những điều kiện của Liên Xô tham gia chiến tranh chống Nhật ở Châu Á: giữ nguyên hiện trạng Mông Cổ; trả lại cho Liên Xô miền Nam đảo Xakhalin và các đảo xung quanh; quốc tế hóa thương cảng Đại Liên (Trung Quốc) và khôi phục việc Liên Xô thuê cảng Lữ Thuận, Liên Xô cùng Trung Quốc khai thác đường sắt Nam Mãn Châu – Đại Liên; Liên Xô chiếm 4 đảo thuộc quần đảo Curin.
+ Nhật Bản bị quân đội Mĩ chiếm đóng. Ở bán đảo Triều Tiên, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc và quân đội Mĩ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới.
+ Trung Quốc cần trở thành một quốc gia thống nhất và dân chủ; quân đội nước ngoài rút khỏi Trung Quốc. Chính phủ Trung Hoa Dân quốc cần cải tổ với sự tham gia của Đảng Cộng sản và các đảng phái dân chủ, trả lại cho Trung Quốc vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ.
+ Các vùng còn lại của châu Á (Tây Á, Nam Á, Đông Nam Á), vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.
* Nhận xét chung:
- Tuy là thoả thuận của ba cường quốc nhưng thực chất là sự phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa Mĩ và Liên Xô.
- Thực chất của Hội nghị Iatan là sự phân chia khu vực đóng quân và khu vực ảnh hưởng giữa các nước thắng trận, có liên quan tới hoà bình, an ninh và trật tự thế giới về sau.
- Toàn bộ những quyết định của hội nghị Ianta cùng những thoả thuận sau đó của ba cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh đã trở thành khuôn khổ của trật tự thế giới mới từng bước thiết lập trong những năm 1945-1947, thường được gọi là trật tự hai cực Ianta. Theo đó, thế giới được chia thành 2 phe do hai siêu cường đứng đầu mỗi phe.
- Từ sự phân chia này đã dẫn tới tình trạng đối đầu Đông – tây và cuộc chiến tranh lạnh trong nhiều thập kỉ kế tiếp.
*Trên thực tế, việc thỏa thuận này được thực hiện châu Á như thế nào?
- Liên Xô được thỏa mãn các điều kiện: tham gia chiến tranh chống Nhật ở châu Á, tiêu diệt 70 vạn đạo quân Quan Đông của Nhật ở Đông Bắc Trung Quốc.
- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ đưa quân chiếm đóng Nhật Bản: tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa quân phiệt Nhật, Nhật trở thành đồng minh chiến lược của Mĩ ở châu Á.
- Triều Tiên: quân đội Liên Xô, Mĩ tiến vào chiếm đóng hai miền bán đảo. Năm 1948, hai nhà nước riêng rẽ ra đời: Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Đại Hàn Dân Quốc. Chiến tranh Triều Tiên trong những năm (1950 - 1953), quan hệ hai nhà nước trên bán đảo phức tạp lúc hòa dịu, lúc căng thẳng.
- Trung Quốc: phần lớn thỏa thuận không thực hiện được. Sau chiến tranh chống Nhật, nội chiến Quốc – Cộng, Đảng Cộng sản Trung Quốc thắng lợi, thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, quyền lợi của Liên Xô và ảnh hưởng của Trung Quốc bị mất đi. Các vùng còn lại của châu Á: các nước đế quốc quay lại tái chiếm thuộc địa => một số nước giành độc lập ngay sau chiến tranh không được công nhận, phong trào giải phóng dân tộc tiếp tục kéo dài, quyết liệt.
- Việt Nam: Ở miền Bắc, 20 vạn quân Trung Hoa Dân quốc và tay sai, núp sau quân Trung Hoa Dân quốc là quân Mĩ. Ở miền Nam, quân đội Anh dọn đường cho thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam. Chúng thỏa hiệp với quân Pháp tạo điều kiện cho Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam.
*Nhận xét về những thỏa thuận ở châu Á đó.
- Theo thỏa thuận ở châu Âu về cơ bản được thực hiện chặt chẽ, nhưng ở châu Á sớm bị vi phạm => Sự phân chia đối đầu hai cực, hai phe ở châu Á không rõ nét và không phân tuyến triệt để như ở châu Âu.
- Việc thực hiện các thỏa thuận đã tác động sâu sắc đến khu vực châu Á: Hồng quân Liên Xô đã tham chiến tiêu diệt 70 vạn quân Quan Đông của Nhật ở Đông Bắc (Trung Quốc), buộc Nhật hoàng đầu hàng Đồng minh không điều kiện ngày 15/8/1945. Góp phần vào việc tiêu diệt phát xít Nhật, thúc đẩy nhanh việc kết thúc chiến tranh ở châu Á và toàn thế giới.
+ Nhật Bản từ kẻ thù trở thành đồng minh chiến lược của Mĩ, Triều Tiên bị chia cắt thành hai quốc gia lấy vĩ tuyến 38 làm giới tuyến: được sự giúp đỡ của Liên Xô ở miền Bắc Triều Tiên thành lập nhà nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, được sự giúp đỡ của Mĩ ở miền Nam Triều Tiên thành lập nước Đại Hàn Dân Quốc, phong trào giải phóng dân tộc ở các nước Đông Nam Á vẫn phải tiếp tục kéo dài.
b. Sự tồn tại của trật tự thế giới hai cực Ianta
- Sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta gắn liền với sự hình thành hai hệ thống xã hội đối lập là tư bán chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa cùng những diễn biến của cuộc Chiến tranh lạnh giữa hai cực Xô - Mỹ.
- Trật tự thế giới hai cực I-an-ta trải qua hai giai đoạn:
+ Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX:
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xác lập và phát triển với sự đối dầu về tư tưởng, chính trị, kinh tế, quân sự,... giữa một bên là cực Mỹ, đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa và một bên là cực Liên Xô, đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa.
Về chính trị: 1947, học thuyết Truman
Về kinh tế: Mỹ đề ra Kế hoạch Mác-san (1947)>< Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV)- 1949
Về quân sự: Mỹ và …(NATO) 1949 >< Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va(1955).
Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng khi Mỹ phát động cuộc Chiến tranh lạnh (1947) nhằm chống lại Liên Xô và các nước Đông Âu =>khiến thế giới luôn trong tình trạng căng thẳng.
Các cuộc chiến tranh cục bộ diễn ra ở nhiều nơi đều có sự tham gia hoặc ủng hộ của hai phe: TBCN và XHCN, đứng đầu là Mỹ và Liên Xô, tiêu biểu là chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), chiến tranh xâm lược Đông Dương của Pháp (1945 - 1954), chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ (1954 - 1975),...
+ Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991:
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xói mòn và đi đến sụp đổ.
Đầu những năm 70 của thế kỉ XX, Chiến tranh lạnh vẫn diễn ra nhưng xu thế hòa hoãn Đông - Tây bắt đầu xuất hiện.
Liên Xô và Mỹ đạt được những thỏa thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành các cuộc cuộc gặp gỡ cấp cao.
Trật tự thế giới được hình thành sau Hội nghị Ianta đã mở ra một thời kì lịch sử đặc biệt với sự đối đầu gay gắt giữa hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô. Trong suốt nhiều thập kỉ của Chiến tranh lạnh, thế giới luôn ở trong trạng thái căng thẳng, cạnh tranh về chính trị, quân sự và ảnh hưởng quốc tế, tác động sâu sắc đến tình hình của nhiều khu vực và quốc gia. Mặc dù Chiến tranh lạnh đã kết thúc, nhưng những biến động của thời kì này đã để lại dấu ấn sâu đậm trong quan hệ quốc tế. Việc tìm hiểu trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hình thành cục diện thế giới hiện đại, đồng thời nhận thức được tầm quan trọng của hòa bình, hợp tác và đối thoại trong việc duy trì ổn định và phát triển của nhân loại.
CÁC BẠN CÓ THỂ XEM THÊM :
LỊCH SỬ 12 BÀI 2. TRẬT TỰ THẾ GIỚI TRONG CHIẾN TRANH LẠNH
A. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. Sự hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
a. Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
- Đầu năm 1945: Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc, nhiều vấn đề quan trọng và cấp bách đặt ra với các nước Đồng minh:
+ Nhanh chóng đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa phát xít
+ Tổ chức lại thế giới sau chiến tranh
+ Phân chia quyền lợi giữa các nước thắng trận,...
- Từ ngày 4 đến ngày 11-2-1945: tại thành phố I-an-ta (Liên Xô) đã diễn ra hội nghị giữa ba cường quốc: Liên Xô, Mỹ, Anh.
- Hội nghị đưa ra nhiều quyết định quan trọng:
+ Thống nhất mục tiêu chung trong việc tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật
+ Thành lập tổ chức Liên hợp quốc để duy trì hoà bình và an ninh quốc tế
+ Thoả thuận về việc phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa các nước lớn, chủ yếu là giữa Liên Xô và Mỹ ở châu Âu, châu Á sau chiến tranh.
- Tác động: Những quyết định của Hội nghị I-an-ta cùng những thoả thuận sau đó giữa ba cường quốc tại Hội nghị Pốt-xdam (Đức) tháng 7-1945 đã trở thành khuôn khổ của một trật tự thế giới mới, thường được gọi là “Trật tự thế giới hai cực I-an-ta”.
=> Trật tự thế giới hai cực I-an-ta hình thành đã chia thế giới thành hai cực đối lập: cực Liên Xô và cực Mỹ
b. Sự tồn tại Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta tồn tại từ năm 1945 đến năm 1991, chi phối toàn bộ đời sống chính trị thế giới trong nửa sau thế kỉ XX, trải qua 2 giai đoạn:
- Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xác lập và phát triển với sự đối đầu về tư tưởng, chính trị, kinh tế, quân sự,... giữa một bên là cực Mỹ, đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa và một bên là cực Liên Xô, đứng đầu hệ thống XHCN.
+ Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng khi Mỹ phát động cuộc Chiến tranh lạnh (1947) nhằm chống lại Liên Xô và các nước Đông Âu.
+ Mỹ và Liên Xô tăng cường chạy đua vũ trang, thành lập liên minh quân sự ở nhiều khu vực, khiến thế giới luôn trong tình trạng căng thẳng. Các cuộc chiến tranh cục bộ diễn ra ở nhiều nơi, tiêu biểu là chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), chiến tranh xâm lược Đông Dương của Pháp (1945 - 1954), chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ (1954-1975),...
- Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xói mòn và đi đến sụp đổ.
+ Đầu những năm 70 của thế kỉ XX, Chiến tranh lạnh vẫn diễn ra nhưng xu thế hoà hoãn Đông - Tây bắt đầu xuất hiện. Liên Xô và Mỹ đạt được những thoả thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành các cuộc cuộc gặp gỡ cấp cao.
+ Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 đã chính thức chấm dứt sự tồn tại của Trật tự với hai cực I-an-ta.
2. Nguyên nhân, tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cục I-an-ta
a. Nguyên nhân
- Nguyên nhân sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta:
+ Chạy đua vũ trang cả Liên Xô Mỹ tốn kém, suy giảm thế mạnh kinh tế buộc hai bên phải tự điều chỉnh, từng bước hạn chế căng thẳng.
+ Sự vươn lên của các nước trên thế giới nhằm thoát khỏi ảnh hưởng của hai cực tháng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời của hàng loạt các quốc gia độc lập.
+ Sự thay đổi trong cán cân kinh tế thế giới, đặc biệt là sự nổi lên của Nhật Bản và các nước Tây Âu.
+ Xu thế hoà hoãn, toàn cầu hoá và ảnh hưởng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ ba.
+ Sự khủng hoảng, suy yếu rồi tan rã của Liên Xô - quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa.
b. Tác động
- Trật tự thế giới hai cực I-an-ta sụp đổ có tác động lớn đến thế giới, đưa tới xu thế phát triển mới, cụ thể là:
+ Trong quan hệ quốc tế, một trật tự thế giới mới dần hình thành theo xu thế đa cực. Mỹ tiếp tục là siêu cường có sức mạnh vượt trội, nhưng phạm vi ảnh hưởng bị thu hẹp ở nhiều nơi.
+ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta sụp đổ đã mở ra chiều hướng và những điều kiện để giải quyết hoà bình các cuộc tranh chấp, xung đột như ở Áp-ga-ni-xtan, Cam-pu-chia, Na-mi-bi-a,...
+Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta cũng tạo điều kiện cho các cường quốc mới nổi có vị trí, vai trò lớn hơn trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là Trung Quốc, Ấn Độ và một số nước lớn ở châu Âu.
+ Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta còn có những tác động không nhỏ đến vấn đề dân tộc, bản sắc cộng đồng, tôn giáo,... ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là ở châu Âu.
B. CÂU HỎI MỞ RỘNG
Câu 1. Sự hình thành và tồn tại của trật tự thế giới hai cực Ianta
a. Sự hình thành
*Nguyên nhân:
- Đầu năm 1945, khi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn cuối, có 3 vấn đề quan trọng đặt ra với các nước Đồng minh là: nhanh chóng đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa phát xít; tổ chức lại trật tự thế giới sau chiến tranh; phân chia thành quả giữa các nước thắng trận.
- Từ 4-11/2/1945, hội nghị quốc tế được triệu tập tại Ianta ( Liên Xô) với sự tham gia của nguyên thủ 3 cường quốc là Liên Xô, Mĩ, Anh nhằm giải quyết các vấn đề trên.
*Những quyết định quan trọng của Hội nghị:
- Thống nhất mục tiêu chung là tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật. Để nhanh chóng kết thúc chiến tranh, trong thời gian từ 2 đến 3 tháng sau khi đánh bại phát xít Đức, Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật ở châu Á.
- Thành lập tổ chức Liên hợp quốc nhằm duy trì hoà bình và an ninh thế giới.
- Thoả thuận việc đóng quân tại các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á.
+ Châu Âu: quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Beclin và các nước Đông Âu; quân đội Mĩ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây Đức, tây Beclin và các nước Tây Âu; Vùng Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô; Vùng Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mĩ; Áo và Phần Lan là hai nước trung lập.
+ Châu Á:
- Hội nghị Ianta đã chấp nhận những điều kiện của Liên Xô tham gia chiến tranh chống Nhật ở Châu Á: giữ nguyên hiện trạng Mông Cổ; trả lại cho Liên Xô miền Nam đảo Xakhalin và các đảo xung quanh; quốc tế hóa thương cảng Đại Liên (Trung Quốc) và khôi phục việc Liên Xô thuê cảng Lữ Thuận, Liên Xô cùng Trung Quốc khai thác đường sắt Nam Mãn Châu – Đại Liên; Liên Xô chiếm 4 đảo thuộc quần đảo Curin.
+ Nhật Bản bị quân đội Mĩ chiếm đóng. Ở bán đảo Triều Tiên, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc và quân đội Mĩ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới.
+ Trung Quốc cần trở thành một quốc gia thống nhất và dân chủ; quân đội nước ngoài rút khỏi Trung Quốc. Chính phủ Trung Hoa Dân quốc cần cải tổ với sự tham gia của Đảng Cộng sản và các đảng phái dân chủ, trả lại cho Trung Quốc vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ.
+ Các vùng còn lại của châu Á (Tây Á, Nam Á, Đông Nam Á), vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.
* Nhận xét chung:
- Tuy là thoả thuận của ba cường quốc nhưng thực chất là sự phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa Mĩ và Liên Xô.
- Thực chất của Hội nghị Iatan là sự phân chia khu vực đóng quân và khu vực ảnh hưởng giữa các nước thắng trận, có liên quan tới hoà bình, an ninh và trật tự thế giới về sau.
- Toàn bộ những quyết định của hội nghị Ianta cùng những thoả thuận sau đó của ba cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh đã trở thành khuôn khổ của trật tự thế giới mới từng bước thiết lập trong những năm 1945-1947, thường được gọi là trật tự hai cực Ianta. Theo đó, thế giới được chia thành 2 phe do hai siêu cường đứng đầu mỗi phe.
- Từ sự phân chia này đã dẫn tới tình trạng đối đầu Đông – tây và cuộc chiến tranh lạnh trong nhiều thập kỉ kế tiếp.
*Trên thực tế, việc thỏa thuận này được thực hiện châu Á như thế nào?
- Liên Xô được thỏa mãn các điều kiện: tham gia chiến tranh chống Nhật ở châu Á, tiêu diệt 70 vạn đạo quân Quan Đông của Nhật ở Đông Bắc Trung Quốc.
- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ đưa quân chiếm đóng Nhật Bản: tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa quân phiệt Nhật, Nhật trở thành đồng minh chiến lược của Mĩ ở châu Á.
- Triều Tiên: quân đội Liên Xô, Mĩ tiến vào chiếm đóng hai miền bán đảo. Năm 1948, hai nhà nước riêng rẽ ra đời: Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Đại Hàn Dân Quốc. Chiến tranh Triều Tiên trong những năm (1950 - 1953), quan hệ hai nhà nước trên bán đảo phức tạp lúc hòa dịu, lúc căng thẳng.
- Trung Quốc: phần lớn thỏa thuận không thực hiện được. Sau chiến tranh chống Nhật, nội chiến Quốc – Cộng, Đảng Cộng sản Trung Quốc thắng lợi, thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, quyền lợi của Liên Xô và ảnh hưởng của Trung Quốc bị mất đi. Các vùng còn lại của châu Á: các nước đế quốc quay lại tái chiếm thuộc địa => một số nước giành độc lập ngay sau chiến tranh không được công nhận, phong trào giải phóng dân tộc tiếp tục kéo dài, quyết liệt.
- Việt Nam: Ở miền Bắc, 20 vạn quân Trung Hoa Dân quốc và tay sai, núp sau quân Trung Hoa Dân quốc là quân Mĩ. Ở miền Nam, quân đội Anh dọn đường cho thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam. Chúng thỏa hiệp với quân Pháp tạo điều kiện cho Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam.
*Nhận xét về những thỏa thuận ở châu Á đó.
- Theo thỏa thuận ở châu Âu về cơ bản được thực hiện chặt chẽ, nhưng ở châu Á sớm bị vi phạm => Sự phân chia đối đầu hai cực, hai phe ở châu Á không rõ nét và không phân tuyến triệt để như ở châu Âu.
- Việc thực hiện các thỏa thuận đã tác động sâu sắc đến khu vực châu Á: Hồng quân Liên Xô đã tham chiến tiêu diệt 70 vạn quân Quan Đông của Nhật ở Đông Bắc (Trung Quốc), buộc Nhật hoàng đầu hàng Đồng minh không điều kiện ngày 15/8/1945. Góp phần vào việc tiêu diệt phát xít Nhật, thúc đẩy nhanh việc kết thúc chiến tranh ở châu Á và toàn thế giới.
+ Nhật Bản từ kẻ thù trở thành đồng minh chiến lược của Mĩ, Triều Tiên bị chia cắt thành hai quốc gia lấy vĩ tuyến 38 làm giới tuyến: được sự giúp đỡ của Liên Xô ở miền Bắc Triều Tiên thành lập nhà nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, được sự giúp đỡ của Mĩ ở miền Nam Triều Tiên thành lập nước Đại Hàn Dân Quốc, phong trào giải phóng dân tộc ở các nước Đông Nam Á vẫn phải tiếp tục kéo dài.
b. Sự tồn tại của trật tự thế giới hai cực Ianta
- Sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta gắn liền với sự hình thành hai hệ thống xã hội đối lập là tư bán chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa cùng những diễn biến của cuộc Chiến tranh lạnh giữa hai cực Xô - Mỹ.
- Trật tự thế giới hai cực I-an-ta trải qua hai giai đoạn:
+ Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX:
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xác lập và phát triển với sự đối dầu về tư tưởng, chính trị, kinh tế, quân sự,... giữa một bên là cực Mỹ, đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa và một bên là cực Liên Xô, đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa.
Về chính trị: 1947, học thuyết Truman
Về kinh tế: Mỹ đề ra Kế hoạch Mác-san (1947)>< Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV)- 1949
Về quân sự: Mỹ và …(NATO) 1949 >< Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va(1955).
Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng khi Mỹ phát động cuộc Chiến tranh lạnh (1947) nhằm chống lại Liên Xô và các nước Đông Âu =>khiến thế giới luôn trong tình trạng căng thẳng.
Các cuộc chiến tranh cục bộ diễn ra ở nhiều nơi đều có sự tham gia hoặc ủng hộ của hai phe: TBCN và XHCN, đứng đầu là Mỹ và Liên Xô, tiêu biểu là chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), chiến tranh xâm lược Đông Dương của Pháp (1945 - 1954), chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ (1954 - 1975),...
+ Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991:
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta xói mòn và đi đến sụp đổ.
Đầu những năm 70 của thế kỉ XX, Chiến tranh lạnh vẫn diễn ra nhưng xu thế hòa hoãn Đông - Tây bắt đầu xuất hiện.
Liên Xô và Mỹ đạt được những thỏa thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành các cuộc cuộc gặp gỡ cấp cao.
Trật tự thế giới được hình thành sau Hội nghị Ianta đã mở ra một thời kì lịch sử đặc biệt với sự đối đầu gay gắt giữa hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô. Trong suốt nhiều thập kỉ của Chiến tranh lạnh, thế giới luôn ở trong trạng thái căng thẳng, cạnh tranh về chính trị, quân sự và ảnh hưởng quốc tế, tác động sâu sắc đến tình hình của nhiều khu vực và quốc gia. Mặc dù Chiến tranh lạnh đã kết thúc, nhưng những biến động của thời kì này đã để lại dấu ấn sâu đậm trong quan hệ quốc tế. Việc tìm hiểu trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hình thành cục diện thế giới hiện đại, đồng thời nhận thức được tầm quan trọng của hòa bình, hợp tác và đối thoại trong việc duy trì ổn định và phát triển của nhân loại.
CÁC BẠN CÓ THỂ XEM THÊM :
