Trái Đất được sinh ra như thế nào?

[Trang Dimple]

“Hôm nay, chúng ta sẽ khám phá nguồn gốc Trái Đất, cấu trúc vỏ Trái Đất và một học thuyết quan trọng giải thích sự vận động của bề mặt hành tinh – thuyết kiến tạo mảng.”
Trình bày được nguồn gốc hình thành Trái Đất, đặc điểm của vỏ Trái Đất, các vật liệu cấu tạo vỏ Trái Đất.

- Trình bày được khái quát thuyết kiến tạo mảng; vận dụng để giải thích được nguyên nhân hình thành các vùng núi trẻ, các vành đai động đất, núi lửa.

- Phân tích được hệ quả địa lí của các chuyển động chính của Trái Đất: Chuyển động tự quay (sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất); chuyển động quanh Mặt Trời (các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ).

- Liên hệ được thực tế địa phương về các mùa trong năm và chênh lệch thời gian ngày đêm.

- Sử dụng hình vẽ, lược đồ để phân tích được các hệ quả chuyển động của Trái Đất.

ĐỊA LÝ 10- SỰ HÌNH THÀNH TRÁI ĐẤT, VỎ TRÁI ĐẤT VÀ VẬT LIỆU CẤU TẠO VỎ TRÁI ĐẤT. THUYẾT KIẾN TẠO MẢNG​

I. KIẾN THỨC CƠ BẢN VÀ CHUYÊN SÂU

1. Sự hình thành Trái Đất

- Các giả thuyết đều cho rằng Trái Đất được hình thành cùng với Hệ Mặt Trời.

- Ban đầu Hệ Mặt Trời là một đám mây bụi và khí lớn gồm hyđrô, heli và các nguyên tố hoá học nặng hơn, quay tròn gọi là tinh vân Mặt Trời.

- Trong khi quay, lực hấp dẫn và quán tính làm đám mây trở nên phẳng như hình dạng một cái đĩa, vuông góc với trục quay của nó. Đồng thời khối bụi lớn nhất tập trung vào trung tâm, nóng lên và cô đặc lại tạo thành Mặt Trời; phần còn lại xung quanh tạo thành các vành xoắn ốc. Các vành xoắn ốc dần dần kết tụ lại dưới tác dụng của trọng lực và trở thành các hành tinh, trong đó có Trái Đất.

2. Vỏ Trái Đất

- Vỏ Trái Đất nằm ở ngoài cùng của Trái Đất, gồm vỏ lục địa (bao phủ khoảng 40% hành tinh) và vỏ đại dương (bao phủ khoảng 60% hành tinh). Vỏ có độ dày từ 5 km (ở đại dương) đến 70 km (ở lục địa), rắn chắc,

3. Vật liệu cấu tạo Vỏ Trái Đất

- Trong vỏ Trái Đất có trên 5000 loại khoáng vật, nhiều nhất là nhóm khoáng vật silicat (chiếm hơn 90% vỏ Trái Đất).

Ba loại đá cấu tạo nên vỏ Trái Đất gồm: Đá macma, đá trầm tích và đá biến chất; trong đó, khoảng 95% là đá macma và đá biến chất, còn lại là đá trầm tích.

+ Đá macma (granit, badan,...): Có các tinh thể thô hoặc mịn nằm xen kẽ nhau. Được hình thành từ khối macma nóng chảy ở dưới sâu nguội và rắn đi khi trào lên mặt đất.

+ Đá trầm tích (đá sét, đá vôi,...): Có các lớp vật liệu dày, mỏng màu sắc khác nhau, nằm song song, xen kẽ với nhau. Được hình thành ở những miền đất trũng do sự lắng tụ và nén chặt của các vật liệu phân huỷ từ các loại đá khác nhau.

+ Đá biến chất (đá gơnai, đá hoa,...): Có các tinh thể khác nhau. Được hình thành từ các loại đá macma và trầm tích bị thay đổi tính chất trong điều kiện chịu tác động của nhiệt độ cao và sức nén lớn.

4. Thuyết kiến tạo mảng

- Thạch quyển gồm một số mảng kiến tạo. Các mảng này có bộ phận nổi cao trên mực nước biển là lục địa, các đảo và có bộ phận trũng, thấp bị nước bao phủ là đại dương.

- Các mảng kiến tạo lớn: Mảng Thái Bình Dương, mảng Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a, mảng Âu - Á, mảng Phi, mảng Bắc Mĩ, mảng Nam Mĩ, mảng Nam Cực.

- Các mảng kiến tạo nổi lên trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc phần trên của lớp Manti. Hoạt động của các dòng đối lưu vật chất quánh dẻo và có nhiệt độ cao trong tầng Manti trên làm cho các mảng không đứng yên mà dịch chuyển trên lớp quánh dẻo này.

- Mỗi mảng kiến tạo đều trôi nổi tự do và di chuyển độc lập, tốc độ di chuyển của chúng không quá vài cm trong một năm. Trong khi dịch chuyển, các mảng có thể tách rời nhau, xô vào nhau hoặc trượt qua nhau; kết quả là tạo ra các sống núi ngầm, động đất, núi lửa, các mạch núi trẻ,...

Hiểu được cấu trúc và sự vận động của Trái Đất giúp chúng ta lí giải các hiện tượng tự nhiên và có ý thức hơn trong việc bảo vệ môi trường sống

• “Tổng kết: Hiểu Trái Đất để hiểu thiên nhiên”
• “Những kiến thức cốt lõi cần ghi nhớ”
• “Vận động của Trái Đất – Tác động đến cuộc sống con người”
• “Từ lí thuyết đến thực tiễn: Vì sao cần học kiến tạo mảng?”

 

[Trang Dimple]

II. CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI

Câu 1. Khoáng vật và đá khác nhau như thế nào? Phân biệt ba loại đá macma, trầm tích, biến chất. Hướng dẫn:

- Khoáng vật: Là những đơn chất hoặc hợp chất hoá học tự nhiên, xuất hiện do kết quả hoạt động của những quá trình lí - hoá khác nhau xảy ra trong vỏ Trái Đất hoặc trên bề mặt Trái Đất. Ví dụ: vàng, kim cương (đơn chất); canxit, thạch anh, mica,... (hợp chất).

- Đá: Là tập hợp có quy luật của một hay nhiều loại khoáng vật, chiếm phần chủ yếu trong cấu tạo của vỏ Trái Đất.

+ Đá macma (granit, badan,...): Có các tinh thể thô hoặc mịn nằm xen kẽ nhau. Được hình thành từ khối macma nóng chảy ở dưới sâu nguội và rắn đi khi trào lên mặt đất. Đây là loại đá rất cứng.

+ Đá trầm tích (đá sét, đá vôi...): Có các lớp vật liệu dày, mỏng màu sắc khác nhau, nằm song song, xen kẽ với nhau. Được hình thành ở những miền đất trũng do sự lắng tụ và nén chặt của các vật liệu phân huỷ từ các loại đá khác nhau. Đá này có chứa hoá thạch và có nhiều vật liệu vụn nhỏ như sét, cát, sỏi, cuội,... và xác sinh vật.

+ Đá biến chất (đá gơnai, đá hoa,...): Có các tinh thể khác nhau. Được hình thành từ các loại đá macma và trầm tích bị thay đổi tính chất trong điều kiện chịu tác động của nhiệt độ cao và sức nén lớn.

Câu 2. Tại sao ở nước ta, than đá được hình thành thành ở các khối núi như Tam Đảo, Hoàng Liên Sơ macma để rải trên nền đường sắt?

Hướng dẫn:

- Than đá là loại đá trầm tích được hình thành ở miền trũng (ví dụ: Vùng than Quảng Ninh, Phấn Mễ, Nông Sơn,...).

- Đá macma được hình thành từ khối macma nóng chặn thường hình thành cùng các khối núi (ví dụ: Tam Đảo, Hoàng Liên, Bạch Mã,…)

- Đá macma có độ cứng lớn, chịu được tải trọng lớn nên thường được dùng để rải trên nền đường sắt, trên đó đặt các thanh tà vẹt và thanh ray cho tàu chạy.

Câu 3. Mảng kiến tạo là gì? Thạch quyển được cấu

Hướng dẫn:

- Mảng kiến tạo là các bộ phận nằm kề nhau, cấu tạo nên của lớp Manti (đến độ sâu khoảng 100 km) được cấu tạo bởi vật chất ở trạng thái cứng.

- Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên cùng của lớp Manti và di chuyển một cách chậm chạp.

- Có 7 mảng kiến tạo lớn cấu tạo nên thạch quyển là: Thái Bình Dương, Ấn Độ -Ô-xtrây-li-a, Âu – Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Nam Cực. Mỗi mảng kiến tạo này thường gồm cả phần lục địa và đại dương, nhưng có mảng chỉ có phần đại dương (mảng Thái Bình Dương).

- Trong khi di chuyển các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau,…

Câu 4. Núi lửa và động đất thường xảy ra ở những nơi nào trên Trái Đất? Tại sao như vậy?

Hướng dẫn:

- Núi lửa và động đất thường xảy ra ở những nơi tiếp xúc của các mảng kiến tạo (ví dụ: Vành đai bờ Thái Bình Dương, vành đai dọc theo giữa đáy Đại Tây Dương, vành đai Địa Trung Hải kéo dài sang Đông Nam Á,...).

- Theo thuyết kiến tạo mảng, thạch quyển được cấu tạo bởi một số mảng kiến tạo nằm kề nhau (7 mảng chính: Thái Bình Dương, Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a, Âu - Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Nam Cực). Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên của lớp Manti và di chuyển một cách chậm chạp. Mỗi mảng này thường gồm cả phần lục địa và phần đáy đại dương, nhưng có mảng chỉ có phần đại dương (mảng Thái Bình Dương).

- Trong khi di chuyển, các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau,… Theo thuyết kiến tạo mảng, đó là nguyên nhân của các hiện tượng kiến tạo, động đất, núi lửa.

+ Khi hai mảng lục địa chuyển dịch xô vào nhau, ở chỗ tiếp xúc của chúng (ven bờ các mảng) đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,…

+ Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách tách dãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa,...

Câu 5. Tại sao ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo thường xảy ra núi lửa, động đất? Nêu lí do lãnh thổ Việt Nam không nằm trong “vành đai lửa Thái Bình Dương”?

Hướng dẫn:

- Ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo là nơi có hoạt động kiến tạo xảy ra mạnh nên thường xảy ra núi lửa, động đất.

- Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, ở chỗ tiếp xúc của chúng, đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,…(ví dụ: Dãy Hi-ma-lay-a được hình thành do mảng Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a xô vào mảng Âu – Á).

- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, macma sẽ trào lên, tạo nên các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa (ví dụ, sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương).

- Lãnh thổ Việt Nam thuộc mảng kiến tạo Âu - Á, không nằm ở vị trí tiếp giáp của mảng Thái Bình Dương và mảng Âu - Á nên không nằm ở “vành đai lửa Thái Bình Dương”.

 

[Trang Dimple]

Câu 6. Tại sao trên Trái Đất hiện nay vẫn còn hoạt động của núi lửa và động đất?

Hướng dẫn:

- Thuyết kiến tạo mảng cho rằng, vỏ Trái Đất trong quá trình hình thành đã bị gãy vỡ, tách ra thành những mảng cứng, gọi là các mảng kiến tạo. Thạch quyển được cấu tạo bởi một số mảng kiến tạo nằm kề nhau. Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên cùng của bao Manti và di chuyển một cách chậm chạp.

- Do hoạt động của các dòng đối lưu vật chất quánh dẻo và có nhiệt độ cao trong tầng Manti trên, nằm ngay dưới lớp vỏ Trái Đất, nên các mảng kiến tạo dịch chuyển. Hoạt động kiến tạo chủ yếu của Trái Đất tập trung tại ranh giới tiếp xúc giữa các mảng.

- Khi hai mảng chuyển động xô vào nhau, hoặc chờm lên nhau (tiếp xúc dồn ép), thì có thể hình thành các dãy núi cao (ví dụ: Hi-ma-lai-a được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Âu – Á và Ấn Độ, An-đet được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Thái Bình Dương và Nam Mĩ), các vực biển sâu n nhau cũng ở (như ở phía tây Thái Bình Dương). Đồng thời, ở chỗ hai mảng chờm lên, trượt lên nhau cũng xảy ra các hoạt động núi lửa và động đất.

- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa,... Ví dụ, tiếp xúc tách giãn ở sống núi giữa Đại Tây Dương.

- Các mảng kiến tạo hiện nay vẫn di chuyển (tuy rất chậm chạp) nên vẫn xảy ra hiện tượng tiếp xúc giữa chúng, tạo nên hoạt động núi lửa và động đất.

Câu 7. Phân tích mối liên quan giữa sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa, các vùng núi trẻ trên Trái Đất với sự chuyển dịch các mảng kiến tạo của thạch quyển và giải thích. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2015).

Hướng dẫn:

- Sự phân bố của các vành đai động đất, núi lửa, các vùng núi trẻ thường trùng với nơi tiếp xúc của các mảng kiến tạo.

- Trong khi di chuyển, các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau:

+ Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,...

+ Khi hai mảng kiến tạo tách rời nhau, ở các vết nứt tách dãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất, núi lửa, tạo núi,..

Câu 8. Mảng kiến tạo không phải là

A. bộ phận lục địa nổi trên bề mặt Trái Đất.

B. những bộ phận lớn của đáy đại dương.

C. luôn luôn đứng yên không di chuyển.

D. chìm sâu mà nổi ở phần trên lớp Manti.

Câu 9. Ở vùng tiếp xúc của các mảng kiến tạo không bao giờ

A. xảy ra các loại hoạt động kiến tạo.

B. là những vùng ổn định của vỏ Trái Đất.

C. có nhiều hoạt động núi lửa, động

D. có những sống núi ngầm ở đại dương.

Câu 10. Đá macma được hình thành

A. từ dưới sâu nóng chảy, trào lên mặt đất nguội đi.

B. ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu.

C. từ trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao.

D. từ đá biến chất bị thay đổi tính chất do sức nén lớn.

Câu 11. Đá trầm tích được hình thành

A. từ dưới sâu nóng chảy, trào lên mặt đất nguội đi. B. ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu. C. từ trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao. D. từ đá biến chất bị thay đổi tính chất do sức nén lớn.

ĐÁP ÁN TRẮC NGHIỆM

8-C; 9-B; 10-A; 11 B