Môi trường và tài nguyên: Kho báu hay lời cảnh báo?

[Trang Dimple]

Môi trường và tài nguyên thiên nhiên – nền tảng của sự sống và tương lai của con người

- Phân biệt được khái niệm, đặc điểm của môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

- Phân tích được vai trò của môi trường, tài nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển của xã hội loài người.

- Trình bày được khái niệm và sự cần thiết phải phát triển bền vững.

- Trình bày được khái niệm và biểu hiện của tăng trưởng xanh.

ĐỊA LÝ 10-MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN​

1. Môi trường

- Khái niệm: Môi trường là tất cả những gì xung quanh chúng ta, tạo điều kiện để chúng ta sống, hoạt động và phát triển. Môi trường sống của con người gồm: Môi trường tự nhiên: bao gồm các thành phần của tự nhiên (địa chất, địa hình, khoáng sản, đất, nước, khí hậu, sinh vật); môi trường xã hội: bao gồm các mối quan hệ giữa con người với con người (luật lệ, thể chế, quy định,...); Môi trường nhân tạo: bao gồm các nhân tố do con người tạo nên (khu đô thị, công viên, nhà máy, công sở,...).

- Đặc điểm:

+Có quan hệ mật thiết và tác động qua lại với con người.

+ Có thể tác động và ảnh hưởng đến con người.

- Vai trò:

+ Tạo không gian sống cho con người và sinh vật.

+ Chứa đựng và cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên cần thiết cho hoạt động sản xuất và đời sống con người.

+ Là nơi chứa đựng, cân bằng và phân huỷ các chất thải do con người tạo ra.

+ Lưu giữ và cung cấp thông tin, nhờ đó con người có thể hiểu biết được quá khứ và dự đoán được tương lai cho chính mình.

2. Tài nguyên thiên nhiên

- Tài nguyên thiên nhiên bao gồm tất cả các dạng vật chất tồn tại khách quan trọng tự nhiên mà con người. có thể sử dụng phục vụ cuộc sống cá nhân và sự phát triển của xã hội loài người.

- Đặc điểm chung của tài nguyên thiên nhiên:

+ Phân bố không đồng đều theo không gian lãnh thổ.

+ Phần lớn các nguồn TNTN có giá trị kinh tế được hình thành qua quá trình phát triển lâu dài của tự nhiên và lịch sử.

- Phân loại:

+ Theo thuộc tính tự nhiên: Tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên khí hậu, tài nguyên sinh vật, tài nguyên khoáng sản...

+ Theo công dụng kinh tế: Tài nguyên nông nghiệp, tài nguyên công nghiệp, tài nguyên du lịch... + Theo khả năng có thể bị hao kiệt trong quá trình sử dụng của con người: tài nguyên có thể bị hao kiệt (tài nguyên không khôi phục được: khoáng sản; tài nguyên có thể khôi phục được: đất trồng, các loài động, thực vật,...); tài nguyên không bị hao kiệt: năng lượng mặt trời, gió, nước,...

- Vai trò:

+ Là nguồn lực cơ bản để phát triển kinh tế - xã hội.

+ Là tiền đề quan trọng cho tích luỹ, tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội.

3. Phát triển bền vững

- “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng thoả mãn nhu cầu của chính các thế hệ mai sau”. Nói cách khác, phát triển bền vững là sự phát triển hài hoà cả về kinh tế, xã hội và môi trường ở các thế hệ nhằm không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống con người.

- Sự cần thiết phải phát triển bền vững

+ Về kinh tế: Phát triển kinh tế với mục tiêu tăng trưởng GDP quá cao trong thời gian ngắn đã dẫn tới việc khai thác tài nguyên thiên nhiên nhiều hơn, đồng thời cũng tạo ra chất thải nhiều hơn. Hậu quả làm cho môi trường sinh thái dần bị suy giảm.

+ Về xã hội: Tình trạng gia tăng dân số quá nhanh, tỉ lệ người nghèo ở các nước đang phát triển nhiều lên, hiện tượng bất bình đẳng trong phân phối thu nhập phổ biến,...

+ Về môi trường: Tài nguyên thiên nhiên ngày càng suy giảm, môi trường bị ô nhiễm nặng nề, nhiều giống loài động vật, thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng.

4. Tăng trưởng xanh

Là phương thức phát triển kinh tế bền vững nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế và phát triển, đồng thời bảo tồn môi trường, ngăn chặn sự mất mát về đa dạng sinh học và giảm thiểu việc sử dụng không bên vững tài nguyên thiên nhiên.

- Biểu hiện:

+ Giảm thiểu phát thải khí nhà kính, giảm nhẹ biến đổi khí hậu: Sử dụng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; giảm mức tiêu hao năng lượng trong sản xuất và dịch vụ (vận tải, thương mại).

+ Xanh hoá sản xuất: Sử dụng tiết kiệm và hiệu quả tài nguyên thiên nhiên; sử dụng năng lượng và vật liệu mới, sử dụng công nghệ mới, công nghệ cao để tăng năng suất lao động, sản xuất sản phẩm thân thiện với môi trường; phát triển nông nghiệp hữu cơ, áp dụng khoa học và kĩ thuật nông nghiệp hiện đại để có năng suất và lợi nhuận cao.

+ Xanh hoá lối sống và tiêu dùng bền vững: Kết hợp lối sống truyền thống đẹp với những tiện nghi văn minh, hiện đại; đô thị hoá bền vững gồm xử lí rác thải, chất thải; duy trì lối sống hòa hợp với thiên nhiên ở nông thôn.

xem thêm :

Công nghiệp đóng vai trò gì trong nền kinh tế?- Địa lý Công nghiệp​

 

[Trang Dimple]

CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI

Câu 1. Phân biệt môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường nhân tạo.

Hướng dẫn:

- Môi trường tự nhiên: Bao gồm các thành phần của tự nhiên (địa chất, địa hình, khoáng sản, đất, nước, khí hậu, sinh vật). Môi trường tự nhiên xuất hiện trên bề mặt Trái Đất không phụ thuộc vào con người. Con người tác động vào tự nhiên, làm cho nó bị thay đổi, nhưng các thành phần của tự nhiên vẫn phát triển theo quy luật riêng của nó.

- Môi trường xã hội: Bao gồm các mối quan hệ giữa con người với con người (luật lệ, thể chế, quy định,...).

- Môi trường nhân tạo: Bao gồm các nhân tố do con người tạo nên (khu đô thị, công viên, nhà máy, công sở,...). Môi trường nhân tạo là kết quả lao động của con người, tồn tại hoàn toàn phụ thuộc vào con người. Nếu không có bàn tay chăm sóc của con người, thì các thành phần của môi trường nhân tạo sẽ bị huỷ hoại.

Câu 2. Phân biệt môi trường sống của con người với môi trường tự nhiên. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2021)

Hướng dẫn:

- Môi trường tự nhiên: Phát triển theo quy luật tự nhiên, không phụ thuộc vào con người, nhưng bị thay đổi do tác động của con người.

- Môi trường sống của con người: Gồm môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường nhân tạo. Môi trường xã hội và nhân tạo phụ thuộc hoàn toàn vào con người, là kết quả hoạt động của con người. Câu 3. Tại sao bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường là đảm bảo sự phát triển của con người? Hướng dẫn:

a) Tài nguyên và môi trường có vai trò cực kì quan trọng đối với con người

- Tài nguyên:

+ Là nguồn lực cơ bản để phát triển kinh tế - xã hội.

+ Là tiền đề quan trọng cho tích luỹ, tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội.

- Môi trường:

+Tạo không gian sống cho con người và sinh vật.

+ Chứa đựng và cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên cần thiết cho hoạt động sản xuất và đời sống con người.

+ Là nơi chứa đựng, cân bằng và phân huỷ các chất thải do con người tạo ra.

+ Lưu giữ và cung cấp thông tin, nhờ đó con người có thể hiểu biết được quá khứ và dự đoán được tương lai cho chính mình.

- Tài nguyên và môi trường có quan hệ trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển xã hội loài người, là điều kiện thường xuyên và cần thiết, là cơ sở vật chất của sự tồn tại và phát triển của xã hội - có thể nói, số phận và tương lai phát triển của xã hội loài người gắn bó chặt chẽ với số phận của môi trường địa lí.

b) Thực trạng hiện nay: Con người bằng hoạt động của mình đã gây áp lực nặng nề, làm:

- Cạn kiệt và suy thoái tài nguyên.

- Biến đổi môi trường theo hướng tiêu cực (biến đổi khí hậu toàn cầu, ô nhiễm môi trường nước sông bổ, biển và đại đương,...). Do vậy cần phải sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường để bảo vệ điều kiện sống của con người.

Câu 4. Phân biệt ô nhiễm môi trường, suy thoái môi trường và mất cân bằng sinh thái môi trường.

Hướng dẫn:

- Ô nhiễm môi trường: Là trạng thái mà khi lượng các chất thải độc hại đưa vào môi trường vượt quá tăng độ cho phép, có thể gây hại cho sức khỏe của con người, đời sống của sinh vật. Nguyên nhân chủ yếu do lượng chất thải trong quá trình sản xuất và sinh hoạt của con người xả thải vào môi trường không xử lí. Các chất thải ở nhiều dạng khác nhau: dạng khí (khí thải), lỏng (nước thải), rắn (chất thải rắn) chứa hoá chất....

- Suy thoái môi trường: Là tình trạng mà khi chất lượng của các tài nguyên không ngừng bị giảm sút, do khai thác quá mức và sử dụng tài nguyên không hợp lí. Ví dụ:

+ Tài nguyên đất bị suy thoái: Đất bạc màu, xói mòn trơ sỏi đá, đất bị ô nhiễm, đất bị đá ong hóa, đất bị sa mạc hóa,...

+ Tài nguyên sinh vật: Rừng bị tàn phá, diện tích đất trống, đồi trọc tăng lên nhiều; nhiều loài bị tuyệt chúng hoặc đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng; số lượng cá thể trong mỗi loài ít dần đi.....

- Mất cân bằng sinh thái môi trường:

+ Biểu hiện: Sự gia tăng của bão, lũ lụt, hạn hán và các hiện tượng bất thường về thời tiết, khí hậu.

+ Nguyên nhân: Do sự khai thác hoặc tác động quá mức vào các thành phần tự nhiên.

Câu 5. Tại sao tài nguyên thiên nhiên là một khái niệm có tính phát triển, có tính lịch sử?

Hướng dẫn:

- Tài nguyên thiên nhiên là các thành phần của tự nhiên (các vật thể và các nguồn lực tự nhiên) mà ở trinh độ nhất định của sự phát triển lực lượng sản xuất chúng được sử dụng hoặc có thể được sử dụng làm phương tiện sản xuất và làm đối tượng tiêu dùng.

- Như vậy, có những thành phần của tự nhiên ở vào một thời kì nào đó với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất, con người chưa sử dụng được như một tài nguyên. Nhưng đến trình độ phát triển cao hơn, con người sử dụng được, lúc đó trở thành tài nguyên thiên nhiên.

- Trong quá trình phát triển của lực lượng sản xuất, có những loại tài nguyên ngày càng khan hiếm dần và cạn kiệt hẳn. Đồng thời, có những loại tài nguyên mới được đưa vào sử dụng; danh sách tài nguyên được thay đổi (chủ yếu là bổ sung không ngừng).

- Ví dụ về tài nguyên năng lượng:

+ Trong nhiều thế kỉ, loài người đã sử dụng củi gỗ, sau đó là than đá làm nguồn năng lượng cho sản xuất và đời sống.

+ Trong thế kỉ XX, dầu mỏ với những thuận lợi hơn trong việc sử dụng và vận chuyển, đã thay thế than đá và trở thành năng lượng quy đổi. Do liên tiếp xảy ra các cuộc khủng hoảng dầu mỏ ở nhiều nước đã dẫn đến việc tìm và sử dụng nguồn năng lượng hạt nhân.

+ Cuối thế kỉ XX và đầu thế kỉ XXI, do sự cạn kiệt năng lượng than, dầu khí; do hiện tượng nhà kính, những cơn mưa axit, sự ô nhiễm các đại dương đã thúc đẩy con người tìm kiếm nguồn năng lượng mới là nguồn năng lượng sạch có thể tái tạo (năng lượng mặt trời, sức gió, địa nhiệt,...).

Câu 6. Tiến bộ khoa học công nghệ có ý nghĩa như thế nào đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên hiện nay?

Hướng dẫn:

- Mở thêm danh mục tài nguyên thiên nhiên: Với tiến bộ của khoa học công nghệ, con người ngày càng tìm ra được nhiều loại tài nguyên mới (ví dụ: việc sử dụng tài nguyên sức gió, sức nước, năng lượng mặt trời,...).

- Khai thác hợp lí và sử dụng triệt để nguồn tài nguyên thiên nhiên, tránh tình trạng lãng phí tài nguyên (ví dụ: từ dầu mỏ có thể sản xuất nhiều loại sản phẩm khác nhau,...).

- Sản xuất được các vật liệu mới, thay thế các vật liệu tự nhiên, giảm áp lực đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên. Con người sản xuất được các vật liệu mới thay thế vật liệu có trong tự nhiên hoặc thay thế các vật liệu được sản xuất với yêu cầu khối lượng tài nguyên lớn. Ví dụ, con người đã chế tạo được cao su nhân tạo thay thế cho cao su tự nhiên, sản xuất các chất dẻo tổng hợp để thay thế các chi tiết bằng kim loại. Hiện nay, vật liệu composite do con người sản xuất đã được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành kinh tế.

- Làm tăng tốc độ khai thác và sử dụng tài nguyên dẫn đến sự cạn kiệt nhanh chóng một số loại tài nguyên không hoàn lại (khoáng sản).

 

[Trang Dimple]

Câu 7. Thế nào là sự phát triển bền vững? Mục tiêu của phát triển bền vững là gì? Tại sao việc giải quyết các vấn đề môi trường cần phải có tư duy toàn cầu và hành động địa phương?

Hướng dẫn:

- Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau (Theo Uỷ ban Quốc tế về Môi trường và Phát triển (WCED - 1987).

- Mục tiêu của phát triển bền vững: Phát triển phải thực sự đảm bảo cho con người có đời sống vật chất, tinh thần ngày càng cao, trong một môi trường sống lành mạnh.

Việc giải quyết các vấn đề môi trường cần phải có tư duy toàn cầu và hành động địa phương, vì: Trái Đất là ngôi nhà chung, môi trường sống ảnh hưởng chung đến tất cả nhân loại; việc bảo vệ môi trường phải được tiến hành trên toàn thế giới, nhưng ô nhiễm và khủng hoảng môi trường xảy ra ở mỗi địa phương cụ thể, đòi hỏi người tại chỗ phải giải quyết trực tiếp.

Câu 8. Tại sao vấn đề môi trường luôn có tính toàn cầu và đòi hỏi phải giải quyết có sự phối hợp giữa các quốc gia, sự đóng góp chung của mọi thành viên trong xã hội?

Hướng dẫn:

- Môi trường là một thể thống nhất. Các thành phần, yếu tố trong môi trường có mối quan hệ xâm nhập, gắn bó hữu cơ chặt chẽ với nhau không thể chia cắt được. Các tác động đến môi trường đều có khả năng gây ra các phản ứng dây chuyền trong môi trường.

- Các vấn đề môi trường cũng liên quan đến tính toàn cầu trong đời sống kinh tế, chính trị thế giới (ví dụ, nhiệt độ toàn cầu nóng lên, lỗ thủng tầng ôzôn, khai thác tài nguyên nước trên các dòng sông lớn chảy qua nhiều quốc gia,...).

Câu 9. Tại sao tăng trưởng xanh cũng được gọi là phát triển bền vững? Cần thực hiện những biện pháp nào về tăng trưởng xanh?

Hướng dẫn:

- Tăng trưởng xanh có nội dung phù hợp với phát triển bền vững:

+ Tăng trưởng xanh: là phương thức phát triển kinh tế bền vững nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng tế và phát triển, đồng thời bảo tồn môi trường, ngăn chặn sự mất mát về đa dạng sinh học và giảm thiểu việc sử dụng không bền vững tài nguyên thiên nhiên.

+ Phát triển bền vững: “Là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại mà không làm tổn hai đến khả năng thoả mãn nhu cầu của chính các thế hệ mai sau”. Nói cách khác, phát triển bền vững là sự phát triển hài hoà cả về kinh tế, xã hội và môi trường ở các thế hệ nhằm không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống con người.

- Các biện pháp thực hiện tăng trưởng xanh:

+ Sử dụng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; giảm mức tiêu hao năng lượng trong sản xuất và dịch vụ (vận tải, thương mại).

+ Sử dụng tiết kiệm và hiệu quả tài nguyên thiên nhiên; sử dụng năng lượng và vật liệu mới, sử dụng công nghệ mới, công nghệ cao để tăng năng suất lao động, sản xuất sản phẩm thân thiện với môi trường; phát triển nông nghiệp hữu cơ, áp dụng khoa học và kĩ thuật nông nghiệp hiện đại để có năng suất và lợi nhuận cao.

+ Kết hợp lối sống truyền thống đẹp với những tiện nghi văn minh, hiện đại; phát triển đô thị hoá bền vững và duy trì lối sống hòa hợp với thiên nhiên ở nông thôn.

 

[Trang Dimple]

Câu 10. Phát biểu nào sau đây không đúng về vai trò của môi trường đối với con người?

A. Là điều kiện thường xuyên và cần thiết của loài người.

B. Là cơ sở vật chất của sự tồn tại xã hội của loài người.

C. Là không gian sống của con người và nguồn tài nguyên.

D. Là nguyên nhân quyết định sự phát triển của loài người.

Câu 11. Phát biểu nào sau đây không đúng với tài nguyên thiên nhiên?

A. Là các vật chất tự nhiên được con người sử dụng hoặc có thể sử dụng.

B. Phân bố đều khắp ở tất cả các quốc gia, các vùng lãnh thổ trên thế giới.

C. Số lượng tài nguyên được bổ sung không ngừng trong lịch sử phát triển.

D. Nhiều tài nguyên do khai thác quá mức dẫn đến ngày càng bị cạn kiệt.

Câu 12. Phát triển bền vững phải được thể hiện trên các khía cạnh

A. kinh tế, xã hội, môi trường.

B. môi trường, tài nguyên, mức sống.

C. mức sống, giáo dục, sức khoẻ.

D. sức khoẻ, môi trường, an ninh.

Câu 13. Mục tiêu bao quát của tăng trưởng xanh là

A. tăng trưởng kinh tế, phát triển, bảo vệ môi trường.

B. tăng trưởng kinh tế, khai thác hiệu quả tài nguyên.

C. đẩy nhanh phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường.

D. tăng kinh tế, nâng cao đời sống, bảo tồn tự nhiên.

ĐÁP ÁN TRÁC NGHIỆM

10-D; 11- B; 12- A; 13-A