Chuyển động của Trái Đất và những điều kì diệu

[Trang Dimple]

Chuyển động của Trái Đất không chỉ là hiện tượng thiên văn mà còn tạo ra nhiều hệ quả địa lí quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến tự nhiên và đời sống con người.
“Vì sao có ngày và đêm?”
“Điều gì tạo nên các mùa trong năm?”
“Trái Đất chuyển động – Thiên nhiên biến đổi ra sao?”
Phân tích được hệ quả địa lí của các chuyển động chính của Trái Đất: Chuyển động tự quay (sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất); chuyển động quanh Mặt Trời (các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ).Liên hệ được thực tế địa phương về các mùa trong năm và chênh lệch thời gian ngày đêm. Sử dụng hình vẽ, lược đồ để phân tích được các hệ quả chuyển động của Trái Đất.

ĐỊA LÝ 10- HỆ QUẢ ĐỊA LÍ CÁC CHUYỂN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT​

I. KIẾN THỨC CƠ BẢN VÀ CHUYÊN SÂU

1. Chuyển động tự quay

- Sự luân phiên ngày đêm

Do Trái Đất hình khối cầu và tự quay quanh trục nên mọi nơi ở trên bề mặt Trái Đất đều có sự luân phiên ngày và đêm.

- Giờ trên Trái Đất

+ Giờ địa phương: Do Trái Đất hình cầu và tự quay quanh trục, nên cùng một thời điểm, các địa điểm trên cùng một kinh tuyến đón Mặt Trời vào cùng thời điểm và khác với thời điểm ở các kinh tuyến khác, đó là giờ địa phương. Như vậy, các địa điểm trên Trái Đất nằm ở các kinh tuyến khác nhau có giờ địa phương khác nhau.

+ Giờ quốc tế: Để thống nhất sử dụng giờ trên thế giới, người ta chia bề mặt Trái Đất ra làm 24 khu vực giờ, mỗi khu vực giờ rộng 15 độ kinh tuyến, các địa phương nằm trong cùng một khu vực sẽ thống nhất một giờ, đó là giờ múi. Giờ ở khu vực số 0 được lấy làm giờ quốc tế hay giờ GMT (Greenwich Mean Time). Việt Nam nằm ở khu vực giờ số 7 nên khi ở Luân Đôn là 0 giờ thì ở Việt Nam là 7 giờ cùng ngày.

2, Chuyển động quanh Mặt Trời

- Các mùa trong năm: Do trục của Trái Đất nghiêng và không bị đổi phương khi chuyển động nên trong khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời thì có lúc bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có lúc bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Bán cầu nào ngả về phía Mặt Trời sẽ nhận được nhiều ánh sáng và nhiệt, đó là mùa hạ của bán cầu đỏ và ngược lại. Mỗi mùa trong năm có sự khác nhau về thời tiết, khí hậu và độ dài ngày đêm.

- Ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ

+ Do nghiêng một góc 6633’ trên quỹ đạo chuyển động của Trái Đất xung quanh Mặt Trời nên trục Trái Đất không trùng với vòng phân chia sáng tối.

+ Trục Trái Đất và vòng phân chia sáng tối giao nhau tại Xích đạo, chia Xích đạo làm hai nửa bằng nhau làm cho phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối bằng nhau, quanh năm có thời gian ngày và đêm dài bằng nhau.

+Càng về hai cực diện tích hai phần đó càng chênh lệch nhau, thời gian ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Tại vòng cực có một ngày hoặc đêm dài 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Từ vòng cực số ngày và đêm đó càng tăng. Ở hai cực có sáu tháng ngày và sáu tháng đêm.

“Các chuyển động của Trái Đất là nguyên nhân sâu xa tạo nên nhiều hiện tượng địa lí quan trọng như ngày đêm, mùa, khí hậu. Hiểu rõ điều này giúp con người khai thác tự nhiên hợp lí và thích ứng tốt hơn với môi trường.
“Hiểu Trái Đất – Làm chủ thiên nhiên”

 

[Trang Dimple]

II. CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI

Câu 1. Giờ địa phương và giờ khu vực khác nhau như thế nào? Tại sao khi đi qua đường chuyển ngày quốc tế thì cần phải tăng lên hay giảm đi một ngày lịch?

Hướng dẫn:

- Giờ địa phương (giờ mặt trời):

+ Trái Đất có hình khối cầu và tự quay quanh trục từ tây sang đông, nên ở cùng một thời điểm, người đứng ở các kinh tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở các độ cao khác nhau, do đó các địa điểm thuộc các kinh tuyến khác nhau sẽ có giờ khác nhau, đó là giờ địa phương (hay giờ mặt trời).

+ Là giờ riêng của mỗi địa điểm dựa vào vị trí của Mặt Trời làm tiêu chuẩn.

+ Mỗi kinh tuyến có một giờ mặt trời.

+ Các địa phương nằm trên cùng kinh tuyến có cùng một giờ mặt trời.

+ Có ý nghĩa trong từng địa phương cụ thể.

- Giờ quốc tế (khu vực):

+ Để tiện cho việc tính giờ và giao dịch quốc tế, người ta quy định về giờ quốc tế.

+ Là giờ mặt trời trung bình của các kinh tuyến trong cùng một khu vực giờ. Người ta chia bề mặt Trái Đất thành 24 khu vực giờ, mỗi khu vực giờ rộng 15 độ kinh tuyến và đánh số thứ tự từ 0 đến 23 theo chiều từ tây sang đông.

+ Các địa phương nằm trong cùng khu vực giờ sẽ thống nhất một giờ, đó là giờ khu vực (giờ quốc tế). + Giờ của mỗi khu vực được tính theo kinh tuyến đi qua giữa khu vực đó. Giờ ở khu vực số 0 được lấy làm giờ quốc tế hay giờ GMT. Việt Nam thuộc khu vực giờ số 7.

+ Có ý nghĩa quốc tế.

- Theo cách tính giờ khu vực, trên Trái Đất lúc nào cũng có một khu vực giờ mà ở đó có hai ngày lịch khác nhau, do vậy một kinh tuyến được lấy làm mốc để đổi ngày. Đó là đường chuyển ngày quốc tế. Nếu đi từ phía tây sang phía đông qua kinh tuyến 180° thì lùi lại một ngày lịch, còn đi từ phía đông sang phía tây qua kinh tuyến 180° thì tăng thêm một ngày lịch cho phù hợp với thời gian nơi đến.

Câu 2. Giải thích tại sao có hiện tượng chuyển động biểu kiến của Mặt Trời. Hướng dẫn:

- Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời, nên khi đứng trên Trái Đất nhìn Mặt Trời có ảo giác là Mặt Trời chuyển động. Điều này được thấy rõ qua hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh (hiện tượng Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu lúc 12 giờ trưa) lần lượt xảy ra tại các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N (ngày

22-12) cho tới vĩ tuyến 23°27′ B (ngày 22-6), rồi lại trở xuống 23°27′ N.

- Chuyển động không có thật của Mặt Trời được gọi là chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời. Câu 2. Chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời giữa hai chí tuyến ảnh hưởng tới dải áp thấp Xích đạo và mùa của vùng nhiệt đới như thế nào? (Câu hỏi đề thi chọn Học sinh giỏi quốc gia năm 2015).

Hướng dẫn:
- Dải áp thấp Xích đạo được hình thành do nhiệt lực, liên quan trực tiếp đến bức xạ mặt trời. Chuyển động biểu kiến hàng năm của Mặt Trời kéo theo sự dịch chuyển của dải áp thấp Xích đạo về phía bán cầu mùa hạ. + Vào tháng 1: Dải áp thấp Xích đạo di chuyển xuống bán cầu Nam khoảng 15° vĩ tuyến ở trên các lục địa vì bán cầu Nam là mùa hạ.

+ Vào tháng 7: Dải áp thấp Xích đạo di chuyển lên bán cầu Bắc vì bán cầu Bắc là mùa hạ. Ảnh hưởng đến mùa ở vùng nhiệt đới:

+ Từ 21/3 đến 23/9: Mặt Trời chuyển động biểu kiến lên bán cầu Bắc nên bán cầu Bắc là mùa nóng,

bán cầu Nam là mùa lạnh.

+ Từ 23/9 đến 21/3 (năm sau): Mặt Trời chuyển động biểu kiến xuống bán cầu Nam nên bán cầu Nam là mùa nóng, bán cầu Bắc là mùa lạnh.

Câu 3. Thế nào là hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh? Những nơi nào trên Trái Đất có thể nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa trong ngày?

Hướng dẫn:

- Thiên đỉnh là hiện tượng Mặt Trời đứng ở đỉnh đầu người quan sát. Như vậy, dù đứng tại bất cứ nơi nào trên Trái Đất khi ngửa mặt nhìn thẳng đứng lên phía trên là nhìn lên thiên đỉnh.

- Trọng lực (tức lực hấp dẫn của Trái Đất) có xu hướng kéo mọi vật về phía tâm của nó. Vì thế hướng từ chân tới đỉnh đầu khi đứng thẳng chính là hướng nối từ tâm Trái Đất tới thiên đỉnh.

- Nếu trục của Trái Đất không nghiêng thì Mặt Trời sẽ chỉ luôn ở thiên đỉnh đối với người sống ở Xích đạo, vì người quan sát ở những vĩ độ khác có hướng nhìn thiên đỉnh khác và Mặt Trời không bao giờ có thể ở đỉnh đầu của họ.

- Tuy nhiên, nhờ trục Trái Đất nghiêng 23°27, nên chính xác là Mặt Trời có thể tới thiên đỉnh vào những thời điểm khác nhau ở toàn bộ khu vực kéo dài từ 23°27′B tới 23°27′N.

- Chỉ có những địa điểm từ chí tuyến Bắc đến chí tuyến Nam mới thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.

+ Tại chí tuyến Bắc trong năm có một lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa vào ngày Hạ chí (22/6); tại chí tuyến Nam – ngày Đông chí (22/12).

+ Tại Xích đạo, trong năm có hai lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa, vào ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9).

+Những nơi khác trong vùng nội chí tuyến trong năm có hai lần thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.

Câu 4. Những nơi nào trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên đỉnh? Những nơi nào có ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm? Những nơi nào có ngày 24 giờ, đêm 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực) và những nơi nào có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm?

Hướng dẫn:

- Những nơi trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên đỉnh: Các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N đến 23°27' B. Do chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời lần lượt xảy ra tại các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N (ngày 22-12) cho tới 23 27’ B (22-6), rồi lại trở xuống 23°27′ N.

- Những nơi có ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm: Xích đạo. Do đường phân chia sáng tối (ST) cắt với mặt phẳng qua trục Trái Đất tại Xích đạo và chia đường Xích đạo ra làm hai phần bằng nhau.

- Những nơi có ngày địa cực, đêm địa cực (ngày dài 24 giờ, đêm 24 giờ): Vào mùa hè, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc và trước vòng cực Nam; vào mùa đông, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Nam và trước vòng cực Bắc. Do vậy, trong mùa hè, ở vòng cực Bắc đến cực Bắc có ngày 24 giờ, ở vòng cực Nam đến cực Nam có đêm 24 giờ; về mùa đông, ngược lại.

- Những nơi có 6 tháng toàn ngày và 6 tháng toàn đêm: Ở hai cực. Tại cực Bắc, suốt cả mùa hè hoàn toàn nằm trong phần chiếu sáng, suốt cả mùa đông hoàn toàn nằm trong bóng tối; ở cực Nam, ngược lại. Do vậy, ở hai cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm.

 

[Trang Dimple]

Câu 5. Tại sao ở nước ta trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, còn các nước nằm ở vĩ tuyến cao hơn 23°27 không có hiện tượng này? Tại sao vào lúc giữa trưa ngày 22/12 ở các địa phương nước ta đều nhìn thấy Mặt Trời chếch về phía nam, giữa trưa ngày 22/6 nhìn thấy Mặt Trời chếch về phía bắc? Hướng dẫn:

- Do Trái Đất đang chuyển động xung quanh Mặt Trời với trục nghiêng (23°27′ với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất) và không đổi phương. Do đó, tia nắng vuông góc với tiếp tuyến ở bề mặt Trái Đất sẽ lần lượt di chuyển từ 23°27′ N lên 23°27′ B. Trong vòng một năm, các địa điểm nội chí tuyến (trong đó có nước ta) đều có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.

- Từ ngoài hai chí tuyến về hai cực không có hiện tượng này, do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng hoàng đạo (mặt phẳng chứa quỹ đạo Trái Đất) một góc bằng 6633'. Để tạo góc 900 thì góc phụ phải là 23°27′, trong khi đó các địa điểm ở ngoại chí tuyến đều có vĩ độ lớn hơn 23027.

- Vị trí nước ta ở bán cầu Bắc. Mùa hạ, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Bắc, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc ngày 22/6; mùa đông, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Nam, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam ngày 22/12. Do vậy, về mùa hạ nhìn thấy Mặt Trời giữa trưa chếch về phía bắc, về mùa đông - chếch về phía nam.

Câu 6. Vào những thời gian nào trong năm tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất đều nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây? Tại sao? Hướng dẫn:

- Mặt trời mọc ở chính Đông và lặn ở chính Tây phụ thuộc vào việc các tia sáng của nó có cùng phương với mặt phẳng Xích đạo của Trái Đất hay không.

Vào ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9) mọi địa điểm trên Trái Đất đều nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây, do Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, tia tới của Mặt Trời song song với mặt phẳng Xích đạo.

Câu 7. Tại sao mùa hạ ở vùng ôn đới của bán cầu Bắc dài hơn mùa hạ ở vùng ôn đới của bán cầu Nam? Hướng dẫn:

- Mùa hạ ở bán cầu Bắc (186 ngày) dài hơn mùa hạ ở bán cầu Nam (179 ngày).

- Mùa hạ của bán cầu Bắc từ ngày 21/3 đến 23/9, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút của Mặt Trời nhỏ, tốc độ quay chậm hơn, thời gian dài hơn (186 ngày).

- Mùa hạ của bán cầu Nam từ ngày 23/9 đến 21/3, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm cận nhật, sức hút của Mặt Trời lớn, tốc độ quay nhanh hơn, thời gian ngắn hơn (179 ngày).

Câu 8. Tại sao nhiệt độ trung bình về mùa hạ của bán cầu Bắc cao hơn nhiệt độ trung bình về mùa hạ ở bán cầu Nam?

Hướng dẫn:

- Mùa hạ ở nửa cầu Bắc (từ 21/3 - 23/9): Có thời gian dài hơn (186 ngày) thời gian mùa hạ ở bán cầu Nam (179 ngày), nên nhận được nhiều nhiệt hơn.

- Mùa hạ ở nửa cầu Nam (từ 23/9 - 21/3): Có thời gian ngắn hơn (179 ngày) thời gian mùa hạ ở bán cầu Bắc (186 ngày), nên nhận được ít nhiệt hơn.

- Ngoài ra, ở nửa cầu Bắc có diện tích lục địa lớn hơn (chiếm 39,4% diện tích nửa cầu Bắc) diện tích lục địa ở nửa cầu Nam (chiếm 19,0% diện tích nửa cầu Nam); diện tích đại dương nhỏ hơn (60,6%) diện tích đại dương ở nửa cầu Nam (81,0%).

Câu 9. Tại sao ở cực và vùng nhiệt đới có sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở hai mùa, còn ở ôn đới rõ ở bốn mùa?

Hướng dẫn:

Các nước ở vùng cực, chênh lệch góc nhập xạ giữa hai mùa rất lớn nên sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở hai mùa.

- Các nước nằm ở vùng nhiệt đới, trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh gần nhau, chênh lệch về nhiệt độ và ánh sáng giữa hai mùa rất rõ.

- Các nước ở vùng ôn đới thuộc vĩ độ trung bình, chênh lệch góc nhập xạ giữa các thời kì trong năm tương đối rõ, nên sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở bốn mùa.

Câu 10. Tại sao số ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam? Hướng dẫn:

Ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm chỉ xảy ra trong mùa hạ ở mỗi bán cầu. Số ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam nghĩa là mùa hạ ở bán cầu Bắc dài hơn mùa hạ ở bán cầu Nam.

- Do Trái Đất chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, nên có nơi gần Mặt Trời và có nơi xa Mặt Trời. Trái Đất đến gần Mặt Trời nhất thường vào ngày 3/1 (điểm cận nhật) và ở xa Mặt Trời nhất thường vào ngày 5/7 (điểm viễn nhật).

- Mùa hạ của bán cầu Bắc từ ngày 21/3 đến 23/9, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút của Mặt Trời nhỏ, tốc độ quay chậm hơn, thời gian dài hơn (186 ngày).

- Mùa hạ của bán cầu Nam từ ngày 23/9 đến 21/3, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm cận nhật, sức hút của Mặt Trời lớn, tốc độ quay nhanh hơn, thời gian ngắn hơn (179 ngày).

 

[Trang Dimple]

Câu 11. Tại sao càng về phía cực, biên độ nhiệt độ năm càng lớn, sự chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều?

Hướng dẫn:

- Càng về phía cực (Bắc, Nam), chênh lệch góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng càng nhiều (tại cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm) nên chênh lệch nhiệt độ giữa hai mùa càng lớn (biên độ nhiệt độ năm càng lớn).

- Càng về phía cực, đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất càng xa nhau, chênh lệch diện tích phần chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng nhiều, chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều.

Câu 12. Phân tích tác động của chuyển động biểu kiến Mặt Trời đến lượng nhiệt, ánh sáng và độ dài ngày đêm trên Trái Đất.

Hướng dẫn:

- Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời: Từ 21/3 đến 22/6 chuyển động biểu kiến từ Xích đạo lên chí tuyến Bắc, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc ngày 22/6, sau đó từ 22/6 đến 23/9 chuyển động biểu kiến về phía Xích đạo, lên thiên đỉnh ở Xích đạo ngày 23/9. Từ 23/9 Mặt Trời chuyển động biểu kiến về chí tuyến Nam, lên thiên đỉnh ở chỉ tuyến Nam ngày 22/12, sau đó chuyển động biểu kiến về Xích đạo và lên thiên đỉnh ở Xích đạo ngày 21/3. Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời đã tạo ra các mùa trong năm với lượng nhiệt, ánh sáng và độ dài ngày đêm khác nhau.

- Mùa xuân (21/3 - 22/6): Mặt Trời bắt đầu di chuyển biểu kiến từ Xích đạo lên chí tuyến Bắc, lượng nhiệt tăng dần nhưng vì mới bắt đầu tích luỹ nên nhiệt độ chưa cao, tiết trời ấm áp. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu lớn hơn phần khuất trong bóng tối nên ngày bắt đầu dài hơn đêm.

- Mùa hạ (22/6 - 23/9): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc (ngày 22/6) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ lớn, lượng nhiệt được tích luỹ nhiều, nhiệt độ cao. Diện tích phần chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc gần nhất với Mặt Trời, ngày dài hơn đêm. Ngày 22/6 có thời gian ban ngày dài nhất, thời gian ban đêm ngắn nhất trong một năm.

- Mùa thu (23/9 - 22/12): Mặt Trời di chuyển biểu kiến về chí tuyến Nam, góc nhập xạ tuy giảm nhưng còn lượng nhiệt tích luỹ trong mùa hạ nên nhiệt độ không còn cao nữa nhưng cũng không thấp, tiết trời mát mẻ. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu thu hẹp, diện tích phần khuất trong bóng tối mở rộng, ngày bắt đầu ngắn hơn đêm.

- Mùa đông (22/12 - 21/3): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam (ngày 22/12) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ, nhiệt độ hạ thấp. Diện tích phần chiếu sáng nhỏ hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc ở xa Mặt Trời nhất, ngày ngắn hơn đêm. Ngày 22/12 có thời gian ban ngày ngắn nhất, thời gian ban đêm dài nhất trong một năm. Câu 13. Giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở khu vực nội chí tuyến. Tại sao ngày có thời gian ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam? (Câu hỏi đề thi chọn Học sinh giỏi quốc gia năm 2018)

Hướng dẫn:

- Giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở khu vực nội chí tuyến:

+ Xích đạo: Đường phân chia sáng tối cắt trục Trái Đất chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau, ngày đêm dài bằng nhau quanh năm.

+ Các địa điểm khác: Mùa hạ, bán cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời nhận được nhiều ánh sáng hơn, diện tích phần được chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối, ngày dài hơn đêm; mùa đông ngược lại.

- Số ngày có thời gian ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam:

+ Mùa hạ có ngày dài hơn đêm, bán cầu Bắc có mùa hạ dài hơn bán cầu Nam.

+ Bán cầu Bắc về mùa hạ chuyển động trên quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút Mặt Trời yếu hơn, vận tốc quay nhỏ hơn, thời gian chuyển động chậm hơn nên số ngày dài hơn; bán cầu Nam ngược lại.

Câu 14. Ở mỗi bán cầu (Bắc, Nam), ngày nào trong năm có thời gian ban ngày dài nhất? ngày nào có đêm dài nhất

Hướng dẫn:

- Ở bán cầu Bắc: Ngày Hạ chí (22/6), tia tới vuông góc với chí tuyến Bắc lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Nam ngược lại, có đêm dài nhất, ngày ngắn nhất).

- Ở bán cầu Nam: Ngày Đông chí (22/12), tia tới vuông góc với chí tuyến Nam lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Nam có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Bắc ngược lại, có đêm dài nhất, ngày ngắn nhất).

 

[Trang Dimple]

Câu 15. Tại sao càng về hai cực, độ dài ngày đêm chênh nhau càng nhiều?

Hướng dẫn:

- Tại Xích đạo, đường phân chia sáng tối giao nhau với trục Trái Đất, chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau, diện tích phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối bằng nhau, ngày và đêm bằng nhau.

- Từ Xích đạo về hai cực, khoảng cách giữa đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất càng rộng ra, phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng chênh lệch nhau nhiều. Do vậy, ngày đêm chênh nhau càng lớn.

Câu 16. Giải thích tại sao vào ngày 22/6 ở bán cầu Bắc, số giờ chiếu sáng càng về cực càng nhiều và từ vòng cực về cực có ngày dài 24 giờ; vào ngày 21/3 và 23/9, ở mọi nơi trên Trái Đất đều có thời gian ngày đêm dài bằng nhau.

Hướng dẫn:

- Ngày 22/6:

+ Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc, bán cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời nhận được nhiều ánh sáng; càng về cực diện tích phần chiếu sáng càng lớn hơn phần khuất trong tối nên số giờ chiếu sáng càng nhiều. + Đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc nên từ vòng cực Bắc đến cực Bắc có ngày dài 24 giờ, tuy nhiên càng về cực số ngày 24 giờ càng nhiều và có 6 tháng ngày tại cực Bắc.

- Ngày 21/3 và 23/9: Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, đường phân chia sáng tối trùng với mặt phẳng đi qua trục Trái Đất, mọi địa điểm trên Trái Đất có phần diện tích được chiếu sáng bằng phần khuất tối, ngày và đêm bằng nhau.

Câu 17. Tại sao có hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ?

Hướng dẫn:

- Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa

trong

+ Do Trái Đất chuyển động xung quanh Mặt Trời, trục Trái Đất không đổi phương nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời.

+ Khi bán cầu nào ngả về phía Mặt Trời thì đó là mùa hạ của bán cầu đó, đường phân chia sáng tối dịch chuyển dần ra phía sau vòng cực, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích nằm trong bóng tối, ngày dài hơn đêm ở tất cả các vĩ độ thuộc bán cầu.

+ Ngược lại, khi bán cầu đó chếch xa Mặt Trời thì đó là mùa đông của bán cầu đó, đường phân chia sáng tối dịch chuyển dần ra phía trước vòng cực, diện tích được chiếu sáng nhỏ hơn diện tích nằm trong bóng tối, ngày ngắn hơn đêm ở tất cả các vĩ độ thuộc bán cầu đó.

- Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ

+ Do đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất không trùng nhau, tại Xích đạo chúng cắt nhau chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau nên trong năm tại Xích đạo lúc nào cũng có ngày đêm dài bằng nhau.

+ Càng về phía cực, đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất càng xa nhau, chênh lệch diện tích phần chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng nhiều, chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều.

Câu 18. Cho biết sự khác nhau giữa điểm cực Bắc (Lũng Cú, vĩ độ 23°23'B) và điểm cực Nam (Đất Mũi, vĩ độ 8°34'B) trên đất liền nước ta về độ dài ban ngày, độ dài ban đêm. Tại sao có sự khác nhau đó?

Hướng dẫn:

- Vào mùa hạ, ở Lũng Cú có ngày dài hơn ngày ở Đất Mũi; vào mùa đông, ở Lũng Cú có đêm dài hơn đêm ở Đất Mũi.

Do khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất giao nhau tại Xích đạo, chia Xích đạo ra thành hai phần bằng nhau, tại đây quanh năm có ngày và đêm dài bằng nhau. - Càng xa Xích dạo về phía hai cực, đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất càng xa nhau, độ dài ngày và đêm chênh lệch nhau càng nhiều. Vào mùa hạ ở bán cầu Bắc, càng đi về phía cực thời gian ban ngày càng dài hơn thời gian ban ngày ở những vĩ độ gần Xích đạo. Vào mùa đông ở bán cầu Bắc, càng đi về phía cực thời gian ban đêm càng dài hơn thời gian ban đêm ở những vĩ độ gần Xích đạo.

 

[Trang Dimple]

Câu 19. Tại sao ở Xích đạo quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau? Tại sao vào ngày 22/6 càng về cực Bắc thời gian ban ngày càng dài, vào ngày 22/12 càng về cực Nam thời gian ban ngày càng dài?

Hướng dẫn:

- Ở Xích đạo quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau. Do trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối giao nhau với trục Trái Đất chia đôi Xích đạo ra hai phần bằng nhau, một phần nằm trong ánh sáng, một phần nằm trong bóng tối. - Ngày 22/6, tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Bắc, nửa cầu Bắc quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Bắc diện tích phần được chiếu sáng càng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/6 càng về cực Bắc càng nhiều, thời gian ban ngày càng dài.

- Ngày 22/12, tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Nam, nửa cầu Nam quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Nam diện tích phần được chiếu sáng càng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất trong bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/12 càng về cực Nam càng nhiều, thời gian ban ngày càng dài.

Câu 20. Phân tích tác động của chuyển động biểu kiến mặt trời đến thời gian dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ trong các ngày Hạ chí (22/6), Đông chí (22/12), Thu phân (21/3) và Xuân phân (23/9).

Hướng dẫn:

- Ngày Hạ chí (22/6):

+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Bắc, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc.

+ Nửa cầu Bắc là mùa hạ, nửa cầu Nam là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Bắc và mùa đông ở bán cầu Nam có 186 ngày.

+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Bắc, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Bắc có ngày dài 24 giờ; từ vòng Bắc đến cực Bắc số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Bắc có 6 tháng ngày. Ở bán cầu Nam, ngược lại. - Ngày Đông chí (22/12):

+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Nam, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam. + Nửa cầu Nam là mùa hạ, nửa cầu Bắc là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Nam và mùa đông ở bán cầu Bắc có 179 ngày.

+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Nam, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Nam có ngày dài 24 giờ; từ vòng cực Nam đến Nam số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Nam có 6 tháng ngày. Ở bán cầu Bắc, ngược lại. - Ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9):

+ Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo.

+ Là thời gian chuyển tiếp từ mùa đông sang mùa hạ và từ mùa hạ sang mùa đông ở bán cầu Bắc. Ở bán cầu Nam, ngược lại.

+ Ngày và đêm dài bằng nhau trên toàn thế giới; ở hai cực có thời gian toàn đêm.

Câu 21. Vào những ngày nào và ở địa điểm nào trên Trái Đất có thời gian ngày, đêm dài bằng nhau? Hướng dẫn:

- Vào ngày Xuân phân (21/3) và ngày Thu phân (23/9), Mặt trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, vòng sáng tối trùng với mặt phẳng đi qua trục Trái Đất, tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất có thời gian được chiếu sáng và thời gian khuất trong bóng tối bằng nhau, nên độ dài ngày đêm bằng nhau.

Ở Xích đạo, vòng sáng tối luôn giao nhau với trục Trái Đất ở tâm, chia đường Xích đạo thành hai phần bằng nhau, một phần được chiếu sáng và một phần khuất trong bóng tối, nên quanh năm đều có ngày và đêm dài bằng nhau.

Câu 22. Tại sao từ vòng cực (Bắc, Nam) về cực (Bắc, Nam) có hiện tượng ngày dài 24 giờ

Hướng dẫn:

- Ở bán cầu Bắc:

+ Từ vòng cực Bắc về đến cực Bắc vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ.

cực Bắc, + Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Bắc về toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Nam đến cực Nam có đêm dài 24 giờ.

- Ở bán cầu Nam:

+ Từ vòng cực Nam về đến cực Nam vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ.

+ Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Nam về cực Nam, toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Bắc đến cực Bắc có đêm dài 24 giờ.

Câu 23. Giải thích tại sao số ngày dài 24 giờ và số đêm dài 24 giờ ở cực Bắc không bằng nhau? Hướng dẫn:

- Ở cực Bắc có số ngày dài 24 giờ (ngày địa cực) là 186 ngày, số đêm dài 24 giờ (đêm địa cực) là 179 ngày. - Ngày địa cực chỉ có ở mùa hạ, đêm địa cực chỉ có ở mùa đông. Số ngày địa cực và đêm địa cực khác nhau do độ dài mùa hạ và mùa đông ở Bắc bán cầu khác nhau.

- Mùa hạ ở bán cầu Bắc (từ ngày 21/3 đến ngày 23/9): Trái Đất chuyển động trên phần quỹ đạo ở xa Mặt Trời chịu lực hút nhỏ hơn, vận tốc chuyển động trên quỹ đạo giảm, thời gian chuyển động dài hơn, nên cực Bắc có số ngày dài 24 giờ là 186 ngày.

- Mùa đông ở bán cầu Bắc (từ ngày 23/9 đến 21/3): Trái Đất chuyển động ở trên phần quỹ đạo ở gần Mặt Trời, chịu sức hút của Mặt Trời lớn hơn, vận tốc chuyển động nhanh hơn, thời gian chuyển động ngắn hơn, nên ở cực Bắc có đêm dài 24 giờ là 179 ngày.

 

[Trang Dimple]

Câu 24. Khi Trái Đất tự quay quanh trục, mọi địa điểm thuộc các vĩ độ khác nhau ở bề mặt Trái Đất (trừ hai cực) đều có

A. vận tốc dài giống nhau.

B. vận tốc dài khác nhau.

C. vận tốc gốc rất lớn.

D. vận tốc gốc rất nhỏ.

Câu 25. Hiện tượng khác nhau về thời gian ngày nằm đã sáng; Ngày tháng mười chưa cười đã tối” cầu Bắc?

A. Xích đạo.

B. Chí tuyến Bắc.

C. Chí tuyến Nam.

D. Vòng cực.

và đêm trong câu ca dao “Đêm tháng năm chưa không xảy ra ở khu vực nào sau đây thuộc bán

Câu 26. Hà Nội vào mùa hạ có ngày dài hơn ngày ở TP. Hồ Chí Minh, không phải do

A. ở vĩ độ cao hơn.

B. gần chí tuyến hơn.

C. xa Xích đạo hơn.

D. ở kinh độ nhỏ hơn.

Câu 27. Theo cách tính giờ múi, trên Trái Đất lúc nào cũng có một múi giờ mà ở đó có hai ngày lịch khác nhau, nên phải chọn một đối tượng làm mốc để đổi ngày. Đối tượng đó là

A. bán cầu Đông.

B. kinh tuyến 180 độ.

C. kinh tuyến 0 độ.

D. bán cầu Tây.

ĐÁP ÁN TRẮC NGHIỆM

24-B; 25-A; 26-D; 27-B