Bài 9 Chiến tranh lạnh (1947 – 1989)- Lịch sử 9

[Trang Dimple]

Bài 9: Chiến tranh lạnh (1947 – 1989) trong chương trình Lịch sử 9 tập trung vào cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai hệ thống xã hội đối lập do Mỹ và Liên Xô đứng đầu.

Lịch sử 9- Bài 9: Chiến tranh lạnh (1947 – 1989)​

1. Nguyên nhân xuất hiện Chiến tranh lạnh

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô và Mỹ cùng các nước tư bản Tây Âu chuyển từ quan hệ đồng minh sang đối đầu. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do:

+ Đối lập về mục tiêu, chiến lược giữa hai siêu cường Xô - Mĩ.

▪ Liên Xô chủ trương duy trì hòa bình, an ninh thế giới, bảo vệ những thành quả của chủ nghĩa xã hội và đẩy mạnh phong trào cách mạng thế giới;

▪ Mỹ: Chủ trương chống phá Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa, đàn áp phong trào cách mạng thế giới, mưu đồ làm bá chủ toàn cầu.

+ Mỹ và các nước tư bản chủ nghĩa lo ngại về sự tồn tại và ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản ở Liên Xô.

=> Tháng 3-1947, Tổng thống Mỹ Tơ-ru-man công khai thực hiện Chiến lược toàn cầu, từ bỏ hợp tác với Liên Xô, bắt đầu cuộc Chiến tranh lạnh chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa.


2. Biểu hiện của Chiến tranh lạnh

♦ Trong Chiến tranh lạnh, Mỹ-đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa và Liên đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa luôn ở trong tình trạng đối đầu trên các lĩnh chính trị-quân sự và mở rộng ảnh hưởng ở các khu vực trên thế giới...

♦ Một số biểu hiện về sự đối đầu giữa các nước tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa:

- Về kinh tế:

+ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Thực hiện Kế hoạch Mác-san (1947), Mỹ đầu tư khoảng 13 tỉ USD cho 16 nước Tây Âu phục hồi kinh tế.

+ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Thành lập Hội đồng Tượng trợ kinh tế-SEV (1949), thúc đẩy sự hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau giữa các nước xã hội chủ nghĩa.

- Về chính trị-quân sự:

+ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Thành lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương-NATO (1949); Chế tạo thành công bom nguyên tử (1945). Phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1958),...

+ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Thành lập Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (1955); Chế tạo thành công bom nguyên tử (1949). Phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957),....

- Về việc mở rộng ảnh hưởng ở các khu vực:

+ Ở Đức:

▪ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Ủng hộ thành lập Nhà nước Cộng hoà Liên bang Đức ở Tây Đức (9-1949).

▪ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Ủng hộ thành lập Nhà nước Cộng hoà dân chủ Đức ở Đông Đức (10-1949).

+ Ở Triều Tiên:

▪ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Ủng hộ thành lập Nhà nước Đại Hàn Dân quốc ở phía nam (Hàn Quốc, 8-1948); viện trợ và trực tiếp tham gia trong cuộc chiến tranh với Cộng hoà Dân chủ nhân dân Triều Tiên (1950-1953).

▪ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Ủng hộ thành lập Nhà nước Cộng hoà Dân chủ nhân dân Triều Tiên ở phía bắc (9 1948); viện trợ và trực tiếp tham gia trong cuộc chiến tranh với Hàn Quốc (1950-1953).

+ Ở Cu-ba:

▪ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Chống Chính phủ Cu-ba do Phi-đen Cát-xtơ-rô đứng đầu, thực hiện lệnh phong toả hải quân đối với Cu-ba (10-1962).

▪ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Hỗ trợ kinh tế, đưa quân đội thường trực và một số tên lửa hạt nhân vào Cu-ba (10-1962).

+ Ở Việt Nam:

▪ Mĩ và các nước tư bản chủ nghĩa: Giúp thực dân Pháp tiến hành chiến tranh xâm lược (1950-1954); thiết lập, hỗ trợ chính quyền ở miền Nam, tiến hành chiến tranh xâm lược ở miền Nam và chống phá công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc (1954-1975).

▪ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa: Ủng hộ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1950-1954); ủng hộ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thống nhất đất nước (1954-1975).

3. Hậu quả của Chiến tranh lạnh

- Chiến tranh lạnh được các nhà lãnh đạo Mỹ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt trong cuộc gặp gỡ không chính thức tại Man-ta (12-1989).

- Hậu quả:

+ Đẩy thế giới vào tình trạng luôn căng thẳng, đối đầu giữa hai phe đối lập, thậm chí làm bùng nổ các cuộc chiến tranh, xung đột cục bộ ở khắp các khu vực trên phạm vi toàn cầu, làm xuất hiện nguy cơ của một cuộc chiến tranh thế giới mới.

+ Đưa đến sự chia cắt lãnh thổ, chia rẽ tình cảm dân tộc, xung đột tôn giáo,... ở nhiều quốc gia, khu vực với hệ luỵ sâu sắc và lâu dài.

Xem thêm :

Bài 8 Cách mạng tháng Tám năm 1945- Lịch sử 9​

 

[Trang Dimple]

Cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai hệ thống xã hội đối lập do Mỹ và Liên Xô đứng đầu.​

1. Khái niệm về Chiến tranh lạnh

Chiến tranh lạnh là tình trạng đối đầu căng thẳng trên các lĩnh vực chính trị - quân sự, kinh tế và tầm ảnh hưởng giữa hai hệ thống đối lập: phe Tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu và phe Xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu. Đặc điểm nổi bật của cuộc chiến này là sự chạy đua vũ trang quyết liệt nhưng không dẫn đến một cuộc xung đột quân sự trực tiếp giữa hai siêu cường.

2. Biểu hiện đối đầu về Kinh tế

Sự đối đầu về kinh tế là một trong những phương thức then chốt để hai phe củng cố khối liên kết và gia tăng tầm ảnh hưởng toàn cầu:
​

Lĩnh vực​	Mỹ và các nước tư bản chủ nghĩa​	Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa​
Hợp tác kinh tế​	Đề ra Kế hoạch Mắc-san (1947): Mỹ đầu tư khoảng 13 tỉ USD cho 16 nước Tây Âu nhằm mục đích phục hồi kinh tế và lôi kéo các nước này vào quỹ đạo của mình.​	Thành lập Hội đồng Tương trợ kinh tế - SEV (1949): Nhằm thúc đẩy sự hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau giữa các nước trong phe xã hội chủ nghĩa để cùng phát triển.​

3. Biểu hiện đối đầu về Chính trị - Quân sự và Khoa học kỹ thuật

Cuộc chạy đua vũ trang và chinh phục không gian đã đẩy thế giới vào tình trạng luôn cận kề nguy cơ bùng nổ chiến tranh:

Tổ chức quân sự:

-Mỹ thiết lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương – NATO (1949).

- Liên Xô đáp trả bằng việc thành lập Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (195


- Mỹ chế tạo thành công bom nguyên tử vào năm 1945.

- Liên Xô chế tạo thành công bom nguyên tử vào năm 1949, xóa bỏ độc quyền hạt nhân của Mỹ.

4. Tầm ảnh hưởng và các cuộc đối đầu tại các khu vực trọng điểm
Sự can thiệp và mở rộng ảnh hưởng của hai siêu cường đã biến nhiều khu vực thành điểm nóng xung đột:
Tại Đức
Sự bất đồng về phương án quản lý nước Đức sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã dẫn đến việc thành lập hai nhà nước đối lập: Cộng hòa Liên bang Đức (9/1949) và Cộng hòa Dân chủ Đức (10/1949). Việc xây dựng Bức tường Béc-lin sau đó đã trở thành biểu tượng đỉnh điểm của sự chia cắt trong Chiến tranh lạnh.

Tại Triều Tiên

Bán đảo này bị chia cắt thành hai miền với sự ra đời của Đại Hàn Dân quốc ở phía nam (8/1948) và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên ở phía bắc (9/1948). Cuộc chiến tranh Triều Tiên (1950 – 1953) bùng nổ là kết quả của sự viện trợ và tham gia trực tiếp từ cả hai phe Mỹ và Liên Xô.

Tại Cu-ba

Mỹ thực hiện chính sách chống chính phủ Phi-đen Cát-xtơ-rô (1961) và triển khai lệnh phong tỏa hải quân đối với Cu-ba vào tháng 10/1962. Để bảo vệ đồng minh, Liên Xô đã tăng cường hỗ trợ kinh tế, đưa quân đội và các tên lửa hạt nhân vào khu vực này.

Tại Việt Nam

Trong giai đoạn 1950 – 1954, Mỹ hỗ trợ thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam. Sau năm 1954, Mỹ thiết lập chính quyền ở miền Nam nhằm chia cắt lâu dài đất nước ta. Ngược lại, Liên Xô ủng hộ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và hỗ trợ toàn diện cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam (1954 – 1975).

5. Hậu quả của Chiến tranh lạnh

Cuộc đối đầu kéo dài hơn bốn thập kỷ đã gây ra những tổn thất và hệ lụy chưa từng có:

-Thế giới luôn đặt trong tình trạng căng thẳng, đối đầu gay gắt giữa hai phe cực.

-Làm bùng nổ các cuộc chiến tranh và xung đột cục bộ tại nhiều khu vực trên phạm vi toàn cầu.

-Luôn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện một cuộc chiến tranh thế giới mới, đe dọa trực tiếp đến hòa bình và sự tồn vong của nhân loại.

-Gây ra tình trạng chia cắt lãnh thổ kéo dài, chia rẽ tình cảm dân tộc và để lại những hệ lụy sâu sắc về tôn giáo, chính trị tại nhiều quốc gia.

6. Sự kiện kết thúc Chiến tranh lạnh

Vào tháng 12 năm 1989, trong cuộc gặp gỡ không chính thức tại đảo Man-ta, hai nhà lãnh đạo M. Goóc-ba-chốp (Liên Xô) và G. Bu-sơ (Mỹ) đã cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Sự kiện này đánh dấu sự khép lại của một thời kỳ đối đầu căng thẳng và mở ra những xu thế mới trong quan hệ quốc tế.​

 

[Trang Dimple]

Nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của trật tự hai cực?
sự sụp đổ của Trật tự hai cực I-an-ta (1945 – 1991) là kết quả của một quá trình khủng hoảng sâu sắc và những biến động địa chính trị lớn, với các nguyên nhân chính sau đây:

• Sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu: Đây là nguyên nhân trực tiếp và mang tính quyết định.
  • Về kinh tế: Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, nền kinh tế Liên Xô và các nước Đông Âu rơi vào tình trạng trì trệ và khủng hoảng trầm trọng, thiếu hụt lương thực và hàng tiêu dùng thiết yếu.
  • Về chính trị - xã hội: Tình trạng mất ổn định chính trị gia tăng; sự yếu kém và hạn chế của bộ máy nhà nước dẫn đến sự phản kháng của các lực lượng đối lập. Các mâu thuẫn sắc tộc, xung đột tôn giáo bùng nổ, lòng tin của nhân dân vào chế độ bị suy giảm.
  • Thất bại của công cuộc cải tổ: Những sai lầm trong quá trình cải tổ (từ năm 1985) đã khiến tình hình thêm rối loạn, dẫn đến việc Đảng Cộng sản mất quyền lãnh đạo và sự tan rã của Liên bang Xô viết vào cuối năm 1991.
• Hệ quả của cuộc chạy đua vũ trang trong Chiến tranh lạnh: Việc đối đầu kéo dài trong hơn 40 năm đã gây ra những tổn thất khổng lồ về kinh tế cho cả hai siêu cường Mỹ và Liên Xô.
  • Chi phí quân sự quá lớn khiến sức mạnh tổng hợp của cả hai bên bị suy giảm, buộc họ phải điều chỉnh chiến lược để giải quyết các vấn đề cấp bách trong nước.
  • Tháng 12 - 1989, Mỹ và Liên Xô chính thức tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh, tạo tiền đề cho việc giải thể trật tự hai cực.
• Sự tác động của các thế lực thù địch: Sự kích động và can thiệp từ bên ngoài của các thế lực thù địch cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình khủng hoảng tại Liên Xô và Đông Âu.
• Sự vươn lên của các trung tâm kinh tế - chính trị mới: Sự lớn mạnh của Nhật Bản, Liên minh châu Âu (EU) và sau này là Trung Quốc đã làm thay đổi tương quan lực lượng, khiến trật tự hai cực không còn phù hợp với xu thế đa cực đang dần hình thành.

Tóm lại, sự sụp đổ của trật tự hai cực là kết quả tất yếu khi một trong hai "cực" là Liên Xô bị tan rã do những khủng hoảng nội tại không thể khắc phục được.