Bài 19 Trật tự thế giới mới từ năm 1991 đến nay. Liên bang Nga và nước Mỹ từ năm 1991 đến nay- Lịch sử 9

[Trang Dimple]

Lịch sử 9 Bài 19- Trật tự thế giới mới từ năm 1991 đến nay. Liên bang Nga và nước Mỹ từ năm 1991 đến nay​

1. Xu hướng vận động và sự hình thành trật tự thế giới từ năm 1991 đến nay

- Năm 1991, Liên Xô sụp đồ đã đánh dấu kết thúc sự tồn tại của Trật tự hai cực l-an-ta (1945-1991). Tình hình thế giới có những chuyển biến căn bản.

- Xu thế phát triển của thế giới sau Chiến tranh lạnh:

+ Xu hướng đối đầu trong Chiến tranh lạnh dần được thay thế bằng xu thế đối thoại, hoà hoãn,...

+ Hầu hết các quốc gia đều điều chỉnh chiến lược phát triển, lấy kinh tế làm trọng tâm, tích cực tham gia liên kết kinh tế trong các tổ chức khu vực và quốc tế.

+ Hoà bình là xu thế chủ đạo, tuy nhiên, nội chiến, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo vẫn diễn ra ở một số khu vực.

+ Một trật tự thế giới mới đang dần hình thành theo xu đa cực, nhiều trung tâm với sự cạnh tranh của các cường quốc như Mỹ, Liên minh châu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc và Liên bang Nga.

- Sau khi Liên Xô tan rã, Trật tự hai cực sụp đổ, Mỹ tham vọng thiết lập trật tự đơn cực do Mỹ chi phối. Tuy nhiên, từ dầu thế kỉ XXI, nhiều quốc gia, khu vực vươn lên cạnh tranh với Mỹ:

+ EU ngày càng lớn mạnh với quá trình liên kết sâu rộng.

+ Nhật Bản dang tìm cách dạt dược vị thế chính trị tương xứng.

+ Liên bang Nga-quốc gia kế thừa chủ yếu tiềm lực, địa vị quốc tế của Liên Xô đang phục hồi và trỗi dậy.

+ Trung Quốc-nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (sau Mỹ)-từ năm 2010, đã và đang là đối thủ cạnh tranh quyết liệt vị thế siêu cường với Mỹ.
2. Liên bang Nga từ năm 1991 đến nay

♦ Chính trị

- Đối nội:

+ Trong những năm 90 của thế kỉ XX, tình hình Liên bang Nga bất ổn do mâu thuẫn giữa các đảng phái về việc xác lập một thể chế chính trị mới. Tháng 12-1993, Hiến pháp mới được ban hành, xác lập thể chế Cộng hoà Tổng thống của Liên bang Nga. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, nên tình hình chính trị nước Nga vẫn còn nhiều bất ổn.

+ Sang đầu thế kỉ XXI, tình hình chính trị Liên bang Nga dần ổn định, địa vị quốc tế được nâng cao.

- Đối ngoại:

+ Trong những năm 90 của thế kỉ XX, Liên bang Nga vừa theo đuổi chính sách đối ngoại thân phương Tây với hi vọng nhận được sự ủng hộ của các nước này về chính trị và kinh tế, vừa khôi phục và phát triển mối quan hệ với các nước châu Á.

+ Sang đầu thế kỉ XXI, Nước Nga chú trọng thực hiện chính sách cân bằng Âu-Á, đẩy mạnh quan hệ hợp tác với Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), Trung Quốc, Ấn Độ, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN),..

♦ Kinh tế

- Liên bang Nga thực hiện cải cách, chuyển đổi nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liệu bao cấp sang nền kinh tế thị trường qua hai giai đoạn:

+ 1991 - 1999: GDP tăng trưởng âm, lạm phát cao, thâm hụt ngân sách.

+ 2000 - 2021: GDP tăng trưởng khá cao, kiềm chế được lạm phát, thặng dư ngân sách. Nga là một trong 10 nền kinh tế lớn nhất thế giới.

3. Nước Mỹ từ năm 1991 đến nay

♦ Chính trị

- Đối nội: duy trì nền dân chủ tư sản dưới sự cầm quyền của một trong hai đảng: Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hoà.

- Đối ngoại: Mỹ nhất quán trong việc thực hiện mục tiêu, tham vọng chi phối và lãnh đạo thế giới.

+ Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ đã triển khai các chính sách nhằm tận dụng vị thế siêu cường duy nhất để thúc đẩy việc thiết lập trật tự thế giới đơn cực.

+ Vào những năm 90 của thế kỉ XX, Tổng thống B. Clin-tơn thực hiện chiến lược “Cam kết và mở rộng” với mục tiêu:

▪ Đảm bảo an ninh của Mỹ với lực lượng quân sự mạnh;

▪ Tăng cường khôi phục và phát triển sức mạnh kinh tế;

▪ Thúc dẩy khẩu hiệu "dân chủ” dể can thiệp vào công việc nội bộ của các nước khác,..

♦ Kinh tế

- Nước Mỹ là quốc gia có nền kinh tế, tài chính, công nghệ lớn mạnh hàng đầu thế giới với các lĩnh vực sản xuất đa dạng.

- Mỹ giữ vai trò lãnh đạo và chi phối trong hầu hết các tổ chức kinh tế-tài chính quốc tế như: Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF),...

- Tuy nhiên, nền kinh tế Mỹ cũng trải qua những đợt suy thoái ngắn do tác động của các cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính (1997-1998, 2008-2009, 2014-2015).​

 

[Trang Dimple]

Phân tích xu thế đa cực trong trật tự thế giới hiện nay.
Dưới đây là phân tích về xu thế đa cực trong trật tự thế giới hiện nay:
1. Sự sụp đổ của trật tự cũ và bối cảnh hình thành
Sự kiện Liên Xô tan rã vào năm 1991 đã đánh dấu mốc kết thúc của Trật tự hai cực I-an-ta vốn chi phối thế giới từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau khi trật tự cũ sụp đổ, Mỹ đã nỗ lực thiết lập một trật tự thế giới đơn cực để duy trì vị thế siêu cường duy nhất và chi phối các vấn đề toàn cầu. Tuy nhiên, từ đầu thế kỉ XXI, sự lớn mạnh và trỗi dậy của các quốc gia, khu vực khác đã khiến tham vọng này của Mỹ không thể thực hiện được, dẫn đến sự hình thành dần dần của một trật tự thế giới đa cực.
2. Các cực quyền lực chính trong trật tự đa cực
Xu thế đa cực hiện nay được định hình bởi sự cạnh tranh và ảnh hưởng của nhiều trung tâm quyền lực lớn:

• Mỹ: Vẫn giữ vị thế siêu cường số một về kinh tế, quân sự và công nghệ, nhưng ảnh hưởng tương đối đang giảm dần khi tỉ trọng GDP của Mỹ trong nền kinh tế thế giới giảm từ hơn 30% (năm 2000) xuống còn khoảng 24% (năm 2021).
• Trung Quốc: Đã vươn lên mạnh mẽ để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới kể từ năm 2010. Với vai trò là "công xưởng của thế giới" và sức mạnh công nghệ ngày càng tăng, Trung Quốc đang trở thành đối thủ cạnh tranh quyết liệt nhất với vị thế của Mỹ.
• Liên bang Nga: Kế thừa vị thế pháp lí và địa chính trị của Liên Xô, Nga đã dần ổn định tình hình chính trị và phục hồi kinh tế dưới thời Tổng thống V. Pu-tin, khẳng định vai trò quan trọng trong các vấn đề an ninh và năng lượng toàn cầu.
• Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản: Tiếp tục duy trì vị thế là những trung tâm kinh tế – tài chính hàng đầu thế giới với sức ảnh hưởng lớn về chính trị và văn hóa.

3. Đặc điểm và xu hướng vận động chính
Trong trật tự đa cực hiện nay, quan hệ quốc tế có những chuyển biến quan trọng:

• Phát triển kinh tế là trung tâm: Hầu hết các quốc gia đều điều chỉnh chiến lược phát triển, ưu tiên lấy kinh tế làm trọng điểm và tích cực tham gia vào các liên kết kinh tế quốc tế và khu vực (tiêu biểu như ASEAN).
• Hòa bình, đối thoại và hợp tác: Xu hướng chủ đạo là hòa hoãn và giải quyết các tranh chấp thông qua đối thoại, mặc dù ở một số khu vực vẫn còn xảy ra nội chiến và xung đột sắc tộc, tôn giáo phức tạp.
• Sự trỗi dậy của các thế lực mới: Ngoài các cường quốc lớn, nhiều quốc gia và khu vực khác cũng đang vươn lên mạnh mẽ, đóng góp vào quá trình đa dạng hóa các trung tâm quyền lực toàn cầu.

Như vậy, xu thế đa cực không chỉ phản ánh sự thay đổi về tương quan sức mạnh kinh tế – quân sự mà còn cho thấy một thế giới ngày càng liên kết chặt chẽ và phụ thuộc lẫn nhau trong bối cảnh toàn cầu hóa.

 

[Trang Dimple]

Sự trỗi dậy của ASEAN có vai trò gì trong xu thế đa cực?

Sự trỗi dậy của ASEAN đóng vai trò quan trọng và tích cực trong việc hình thành cũng như duy trì xu thế đa cực của trật tự thế giới hiện nay. Cụ thể như sau:

• Là một trung tâm quyền lực khu vực đang phát triển: Trong chuyển biến của thế giới sau Chiến tranh lạnh, một trật tự đa cực đang dần hình thành với sự vươn lên của nhiều quốc gia và khu vực. ASEAN, với quá trình phát triển mạnh mẽ từ "ASEAN 6" thành "ASEAN 10" và sự ra đời của Cộng đồng ASEAN (AC) năm 2015, đã khẳng định vị thế là một thực thể chính trị - kinh tế gắn kết và có ảnh hưởng ngày càng lớn,.
• Thúc đẩy liên kết kinh tế và đa dạng hóa các cực: Xu thế đa cực gắn liền với việc các quốc gia ưu tiên phát triển kinh tế và tham gia liên kết kinh tế khu vực. ASEAN đã thể hiện vai trò này thông qua việc ký kết các hiệp định quan trọng như Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) và đặc biệt là Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) — một trong những khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới. Điều này giúp tạo ra một cực kinh tế năng động, làm giảm sự phụ thuộc vào các siêu cường đơn lẻ.
• Duy trì hòa bình và ổn định thông qua đối thoại: Một đặc điểm của trật tự đa cực là xu thế đối thoại, hòa hoãn để giải quyết các tranh chấp. ASEAN đóng vai trò trung tâm trong việc tạo dựng môi trường hòa bình và an ninh tại khu vực Đông Nam Á thông qua trụ cột Cộng đồng Chính trị – An ninh (APSC). Việc ASEAN giải quyết các vấn đề khu vực dựa trên luật lệ và sự đồng thuận đã đóng góp vào sự ổn định chung của thế giới.
• Nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên trên trường quốc tế: Sự phát triển và ảnh hưởng ngày càng gia tăng của ASEAN giúp các nước thành viên, trong đó có Việt Nam, có cơ hội thể hiện vai trò tích cực và nâng cao uy tín, địa vị quốc gia trên bản đồ chính trị thế giới,. Điều này minh chứng cho sức mạnh của sự liên kết khu vực trong một thế giới đa cực, nơi tiếng nói của các tổ chức khu vực có trọng lượng tương đương với các cường quốc lớn.

Tóm lại, ASEAN không chỉ là một ví dụ điển hình cho sự trỗi dậy của các khu vực trong thế giới hiện đại mà còn là nhân tố quan trọng giúp cân bằng tương quan sức mạnh toàn cầu, thúc đẩy một trật tự thế giới dựa trên hợp tác, đa phương và tôn trọng luật pháp quốc tế.

​

 

[Trang Dimple]

Nguyên nhân Mỹ muốn thiết lập trật tự thế giới đơn cực?

Việc Mỹ muốn thiết lập một trật tự thế giới đơn cực sau năm 1991 xuất phát từ những nguyên nhân và tham vọng chiến lược sau đây:​

• Tận dụng vị thế siêu cường duy nhất: Sau khi Liên Xô tan rã và Chiến tranh lạnh kết thúc (1991), trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ,. Trong bối cảnh đó, Mỹ trở thành quốc gia có sức mạnh vượt trội và duy nhất còn lại ở vị thế siêu cường, nên họ muốn tận dụng thời cơ này để thiết lập một trật tự do chính mình hoàn toàn chi phối,.​
• Tham vọng lãnh đạo thế giới: Nước Mỹ luôn nhất quán trong việc thực hiện mục tiêu và tham vọng chi phối, lãnh đạo thế giới. Việc thiết lập trật tự đơn cực là cách thức để Mỹ hiện thực hóa tham vọng này trên phạm vi toàn cầu.​
• Triển khai chiến lược "Cam kết và mở rộng": Trong những năm 90 của thế kỉ XX, Chính phủ Mỹ đã thực hiện chiến lược này nhằm đảm bảo an ninh, tăng cường sức mạnh kinh tế và sử dụng khẩu hiệu "dân chủ" làm công cụ để can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác, từ đó gia tăng ảnh hưởng của mình.​
• Dựa trên sức mạnh tổng hợp vượt trội: Mỹ sở hữu nền kinh tế, tài chính và công nghệ lớn mạnh hàng đầu thế giới. Sức mạnh này, kết hợp với ưu thế quân sự, là nền tảng vững chắc để Mỹ tự tin theo đuổi mục tiêu đơn cực nhằm duy trì lợi ích của mình trên toàn thế giới.​

Tuy nhiên, tài liệu cũng chỉ ra rằng tham vọng này của Mỹ đã vấp phải sự cạnh tranh quyết liệt từ các cường quốc và khu vực đang trỗi dậy mạnh mẽ như Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Liên bang Nga, dẫn đến sự hình thành dần dần của xu thế đa cực thay vì đơn cực,.​