Giới thiệu bài học
Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao bề mặt Trái Đất của chúng ta không bằng phẳng như một quả bóng bàn, mà lại nhấp nhô với những dãy núi cao sừng sững như đỉnh Ê-vơ-rét (8 848 m) hay những vực sâu thăm thẳm như vực Ma-ri-an (gần 11 000 m)? Bí ẩn đằng sau sự nhấp nhô kỳ vĩ này chính là trận "kéo co" diễn ra liên tục suốt hàng trăm triệu năm giữa hai lực lượng tự nhiên hùng hậu: quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh.
Sau khi hoàn thành bài học này, bạn sẽ có thể:
Phân biệt được khái niệm, nguồn gốc năng lượng và tác động của quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh.
Giải thích được tác động đồng thời của nội sinh và ngoại sinh trong việc hình thành địa hình bề mặt Trái Đất.
Mô tả được cơ chế của hiện tượng tạo núi và sự khác biệt giữa đặc điểm núi trẻ và núi già.
Quá trình nội sinh và ngoại sinh – Hai lực đối lập kiến tạo bề mặt Trái Đất
Hãy tưởng tượng bề mặt Trái Đất giống như một tác phẩm nghệ thuật bằng đất sét đang được nhào nặn bởi hai nghệ sĩ có phong cách hoàn toàn trái ngược nhau:
Quá trình nội sinh (Lực xây dựng từ bên trong): Là các quá trình xảy ra bên trong lòng Trái Đất. Nguồn năng lượng sinh ra quá trình này chủ yếu là năng lượng nhiệt trong lòng Trái Đất. Quá trình nội sinh làm di chuyển các mảng kiến tạo, nén ép các lớp đất đá làm chúng bị uốn nếp, đứt gãy, hoặc đẩy vật chất nóng chảy (mác-ma) từ dưới sâu phun trào lên mặt đất. Tác động của nội sinh có xu hướng làm cho bề mặt Trái Đất thêm gồ ghề, nhấp nhô, tạo ra các dãy núi cao, đại dương, núi lửa và động đất.
Quá trình ngoại sinh (Lực san bằng từ bên ngoài): Trái ngược với nội sinh, ngoại sinh là các quá trình xảy ra ở bên ngoài, ngay trên bề mặt Trái Đất hoặc ở tầng khí quyển kề cận. Nguồn năng lượng chủ yếu đến từ bức xạ Mặt Trời, dẫn đến các hiện tượng thời tiết như nắng, mưa, gió, dòng chảy của nước, sóng biển và hoạt động của sinh vật. Tác động của ngoại sinh có xu hướng phá hủy, bào mòn và san bằng các địa hình cao do nội sinh tạo nên, đồng thời bồi đắp và lắng đọng tạo thành các dạng địa hình mới ở vùng thấp (như đồng bằng châu thổ, bãi bồi).
Trong thực tế, nội sinh và ngoại sinh không hoạt động riêng rẽ mà luôn tác động đồng thời và song hành. Bề mặt Trái Đất mà chúng ta nhìn thấy ngày nay chính là kết quả kết hợp của cuộc đọ sức liên tục giữa hai quá trình này.
Hiện tượng tạo núi và cuộc chiến kéo dài hàng triệu năm
Núi là một trong những dạng địa hình hùng vĩ nhất trên Trái Đất. Nhưng núi được sinh ra và biến đổi như thế nào?
Cơ chế hình thành núi: Trong quá trình di chuyển trên lớp manti dẻo quánh, các địa mảng vỏ Trái Đất có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau. Khi hai mảng lục địa xô vào nhau, lực nén ép cực mạnh làm cho các lớp đất đá ở đới tiếp giáp bị uốn nếp, dồn ép và nhô cao lên khỏi mặt đất tạo thành các dãy núi uốn nếp sừng sững. Trường hợp vỏ Trái Đất bị đứt gãy, vật chất nóng chảy phun trào lên bề mặt sẽ tạo thành núi lửa.
Sự tương tác giữa Nội sinh và Ngoại sinh trong hiện tượng tạo núi:
Giai đoạn núi trẻ: Khi núi mới được hình thành (cách đây khoảng vài chục triệu năm), tác động nâng cao của nội sinh mạnh hơn tác động phá hủy của ngoại sinh. Nhờ đó, núi tiếp tục được nâng cao, sở hữu đỉnh nhọn, sườn dốc và thung lũng sâu.
Giai đoạn núi già: Trải qua hàng trăm triệu năm, khi các lực nội sinh yếu đi, tác động bào mòn của ngoại sinh trở nên mạnh hơn. Mưa, gió, băng hà và nhiệt độ liên tục bào mòn, làm cho đỉnh núi trở nên tròn hơn, sườn thoải hơn và thung lũng nông hơn.
Như vậy, độ cao và hình dáng của một dãy núi phụ thuộc vào độ tuổi địa chất và sự cân bằng lực giữa quá trình nâng lên của nội sinh và quá trình bào mòn của ngoại sinh.
Tổng kết bài học
Bề mặt Trái Đất là một bức tranh động liên tục biến đổi dưới tác động đồng thời của nội sinh (xây dựng, làm gồ ghề) và ngoại sinh (bào mòn, san bằng).
Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
Nội sinh: Xảy ra trong lòng Trái Đất, do năng lượng nhiệt nội tại, làm di chuyển mảng kiến tạo và tạo ra núi, núi lửa, làm bề mặt gồ ghề.
Ngoại sinh: Xảy ra trên bề mặt Trái Đất, do năng lượng Mặt Trời (nắng, mưa, gió, nước chảy), có xu hướng phá hủy, bào mòn và san bằng địa hình.
Tạo núi: Do các địa mảng xô vào nhau hoặc đứt gãy. Núi trẻ có nội sinh chiếm ưu thế (đỉnh nhọn, sườn dốc), còn núi già có ngoại sinh chiếm ưu thế (đỉnh tròn, sườn thoải).
