Bài 10 Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 - Lịch sử 9

[Trang Dimple]

- Trình bày được tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá của Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

- Giải thích được sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu.

Lịch sử 9- Bài 10: Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991​

1. Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991

a) Chính trị

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, thực hiện dân chủ hoá hệ thống chính trị.

- Liên Xô chủ trương duy trì hoà bình và an ninh thế giới, giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần cho các nước xã hội chủ nghĩa và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới.

- Tới đầu những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị. Tháng 3-1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và công cuộc cải tổ được tiến hành. Trong đó, cải tổ chính trị với khẩu hiệu “dân chủ hoá”, “công khai hoá” đã xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng và hệ thống chính quyền tổng thống.

- Tháng 3-1990, Đại hội dại biểu nhân dân Liên Xô lần thứ ba bầu M. Goóc-ba-chốp làm Tổng thống.

- Ngày 19-8-1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô dã tiến hành cuộc đảo chính lật đổ M. Goóc-ba-chốp, nhưng không thành công. Hệ quả là:

+ Mâu thuẫn chính trị gia tăng, Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyển Liên bang bị tê liệt.

+ Các nước cộng hoà tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang.

- Ngày 25-12-1991, M. Gooc-ba-chốp buộc phải từ chức Tổng thống vào đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

b) Kinh tế

- 1946 - 1950, Liên Xô thực hiện khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh.

- 1950 - giữa những năm 70 của thế kỉ XX, Liên Xô tiến hành xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội và đạt nhiều thành tựu, như:

+ Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ).

+ Liên Xô là nước đầu tiên trên thế giới phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957), phóng tàu vũ trụ có người lái vào quỹ đạo Trái Đất (1961), mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.

- Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ. Công cuộc cải tổ kinh tế được thực hiện từ năm 1985, nhưng thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong những năm 1989-1991.

c) Xã hội và văn hoá

♦ Xã hội:

- Cơ cấu xã hội Liên Xô có những biến đổi tích cực, thành phần công nhân và tri thức gia tăng. Năm 1971, công nhân chiếm hơn 55% lực lượng lao động trong cả nước và có trên 30 triệu người làm việc trí óc.

- Từ cuối những năm 70, do khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng làm cho đời sống của nhân dân Liên Xô suy giảm, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội lung lay dẫn đến bất bình gia tăng.

- Từ năm 1989, nhiều cuộc biểu tình, bãi công đã nổ ra.

♦ Văn hoá:

+ Sau năm 1945, văn hoá của Liên Xô phát triển, thực hiện chế độ giáo dục miễn phí - thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.

+ Liên Xô cũng thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa các dân tộc trong nước và với các quốc gia trên thế giới.

- Khi công cuộc cải tổ được thực hiện, đời sống văn hoá ở Liên Xô trở nên “cởi mở" với tinh thần “dân chủ” và “công khai”. Điều này đem lại luồng không khí mới, kích thích sự sáng tạo văn hoá. Tuy nhiên, do sự buông lỏng quản lí văn hoá của Nhà nước đã thúc đẩy chủ nghĩa đa nguyên và tư tưởng chống chủ nghĩa xã hội trong nước gia tăng.

2. Các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

a) Chính trị

- Từ năm 1944 đến năm 1946, được sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô, nhân dân các nước Đông Âu dưới sự lãnh đạo của những người cộng sản đã thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân. Riêng ở Đông Đức, Nhà nước Cộng hoà Dân chủ Đức ra đời năm 1949. Sau đó, các nước Đông Âu đã tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội.

- Đến đầu những năm 80, tình hình chính trị ở các nước Đông Âu diễn biến hết sức phức tạp. Do nhiều nguyên nhân, đến năm 1989, ban lãnh đạo các Đông Âu phải thực hiện nguyên chính trị và tổ chức tuyển cử tự do. Kết quả là các thế lực chống chủ nghĩa hội đã thắng cử, giành được lãnh đạo đất nước, chế xã hội chủ nghĩa bị xoá bỏ ở các nước Đông Âu


b) Kinh tế

- Sau khi thành lập nhà nước dân chủ nhân dân, các nước Đông Âu đã thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp lớn của tư bản và tiến hành công nghiệp hoá nhằm xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Các nước hợp tác kinh tế trong Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV),...

- Từ những nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX, các nước Đông Âu đã trở thành những nước công nghiệp hoặc công-nông nghiệp.

- Từ giữa những năm 70, nền kinh tế các nước Đông Âu bắt đầu có sự suy giảm. Hầu hết các nước đều tiến hành cải cách nhưng không cải thiện được tình hình.

- Từ năm 1988, tất cả các nước Đông Âu đều lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế, thu nhập quốc dân giảm sút nghiêm trọng, nợ nước ngoài tăng lên.

- Đến năm 1991, Hội đồng tương trợ kinh tế bị giải thể.

c) Xã hội và văn hoá

♦ Xã hội:

- Sau khi Nhà nước dân chủ nhân dân ra đời, ở các nước Đông Âu, giai cấp bóc lột bị xoá bỏ, công nhân, nông dân và trí thức trở thành những người làm chủ đất nước. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được cải thiện và nâng cao.

- Từ cuối những năm 70, khủng hoảng kinh tế làm cho đời sống của các tầng lớp nhân dân ở Đông Âu khó khăn. Niềm tin vào chủ nghĩa xã hội giảm sút và tình trạng bất bình gia tăng. Các cuộc bãi công, biểu tình của công nhân xuất hiện ở nhiều nước Đông Âu.

♦ Văn hoá:

- Văn hoá của các nước Đông Âu có bước phát triển vượt bậc. Nạn mù chữ được xoá bỏ với chính sách giáo dục bắt buộc và miễn phí.

- Từ nửa sau những năm 80 đến năm 1991, ở các nước Đông Âu xuất hiện nhiều ấn phẩm văn hoá có nội dung chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền chế độ đa nguyên.

XEM THÊM :

Bài 9 Chiến tranh lạnh (1947 – 1989)- Lịch sử 9​

 

[Trang Dimple]

Những thành tựu khoa học tiêu biểu của Liên Xô là gì?
Liên Xô đã đạt được những thành tựu rực rỡ và mang tính tiên phong trong lĩnh vực khoa học - kỹ thuật, đặc biệt là trong cuộc chạy đua vào không gian:

• Chinh phục vũ trụ: Liên Xô là quốc gia đầu tiên trên thế giới phóng thành công vệ tinh nhân tạo (vệ tinh Sputnik) vào năm 1957,. Đến năm 1961, Liên Xô tiếp tục ghi dấu ấn lịch sử khi phóng tàu vũ trụ phương Đông đưa nhà du hành I. Ga-ga-rin lần đầu tiên bay quanh Trái Đất, mở ra kỷ nguyên chinh phục vũ trụ của nhân loại.
• Năng lượng và vũ khí hạt nhân: Trong bối cảnh Chiến tranh lạnh, Liên Xô đã chế tạo thành công bom nguyên tử vào năm 1949, phá vỡ thế độc quyền vũ khí hạt nhân của Mỹ.
• Các lĩnh vực khoa học khác: Các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội của Liên Xô cũng đạt được nhiều thành tựu to lớn, góp phần quan trọng vào sự phát triển chung của đất nước.

Những thành tựu này không chỉ khẳng định vị thế cường quốc của Liên Xô mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy sự tiến bộ của khoa học thế giới​

 

[Trang Dimple]

Ảnh hưởng của sự sụp đổ Liên Xô đến Việt Nam thế nào?​

Sự sụp đổ của Liên Xô vào năm 1991 đã có những ảnh hưởng sâu sắc và toàn diện đến Việt Nam, buộc nước ta phải có những điều chỉnh chiến lược quan trọng để thích nghi với tình hình mới.
1. Thúc đẩy yêu cầu cấp bách về Đổi mới
Vào giữa những năm 80 của thế kỉ XX, trong khi Liên Xô tiến hành cải tổ đất nước thì Việt Nam cũng đang rơi vào tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội trầm trọng. Những biến động bất lợi từ hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là sự trì trệ và khủng hoảng tại Liên Xô (nguồn viện trợ và đối tác kinh tế chính), đã tạo ra áp lực buộc Đảng Cộng sản Việt Nam phải tiến hành công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước từ năm 1986.
2. Thay đổi cục diện đối ngoại và phá thế bị bao vây
Sự sụp đổ của Liên Xô đánh dấu sự chấm dứt của Trật tự hai cực I-an-ta và Chiến tranh lạnh. Điều này mang lại cả thách thức lẫn cơ hội cho Việt Nam:

• Mất đi trụ cột hỗ trợ: Việt Nam không còn nhận được sự hỗ trợ về chính trị, quân sự và kinh tế to lớn từ Liên Xô như trong các giai đoạn trước.
• Đa dạng hóa quan hệ: Để vượt qua tình trạng bị bao vây kinh tế và cô lập về chính trị, Việt Nam đã chuyển hướng sang chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa.
• Hội nhập quốc tế: Hệ quả của việc thay đổi tư duy đối ngoại sau khi trật tự cũ tan rã là việc Việt Nam bình thường hóa quan hệ với Mỹ và chính thức gia nhập ASEAN vào năm 1995.

3. Thách thức về con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội
Sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu đã giáng một đòn mạnh vào phong trào cách mạng thế giới, đặt ra những thách thức lớn về tư tưởng. Tuy nhiên, từ những sai lầm dẫn đến thất bại của cuộc cải tổ ở Liên Xô, Việt Nam đã rút ra những bài học kinh nghiệm để định hướng chiến lược phát triển đúng đắn hơn:

• Khẳng định con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội nhưng phải phù hợp với thực tiễn.
• Chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

4. Tác động kinh tế trực tiếp
Trong giai đoạn đầu sau khi Liên Xô tan rã (những năm 1991), Việt Nam gặp nhiều khó khăn do các hiệp định kinh tế cũ bị gián đoạn. Tuy nhiên, nhờ công cuộc Đổi mới, Việt Nam đã từng bước mở rộng thị trường ra hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007.

Tóm lại, sự sụp đổ của Liên Xô là một cú sốc lớn nhưng cũng là động lực gián tiếp quan trọng thúc đẩy Việt Nam tự lực cánh sinh, đổi mới tư duy và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu để đạt được những thành tựu to lớn như ngày nay​